Fizyoloji-Endokrin

Fizyoloji Hakan A.

1. Endokrin Sistem

Endokrin sistem giriş

İnsanda iç ortamın sağlanması endokrin sistem ve sinir sistemi ile gerçekleşir. Bu iki sistem birlikte çalışırlar ve nöroendokrin sistem olarak adlandırılır.

Sinir sistemi ve endokrin sistemin mesaj gönderme yöntemleri vardır ve bunlar birbirinden farklıdır.

Endokrin Sistem kana hormon salgılayarak mesajını iletirken sinir sistemi nörotransmitter madde salgılar. Nörotransmitter madde sinir hücresinden sinir hücresine veya sinir hücresinden dokuya aktarılarak mesaj iletimi gerçekleşir.

Endokrin sistem ile sinir sisteminin bir diğer farkı ise mesaj iletimi sırasında geçen süredir. Sinir sistemi hızlı ve kısa süreli iken endokrin sistem geç oluşan ve etkisi uzun süren sistemdir.

a. Endokrin sistemin insan vücudundaki görevleri

1- vücut sıvılarında bulunan kimyasal proteinlerin konsantrasyonunun düzenenmesi.

2- protein, lipit ve karbonhidrat metabolizmasının düzenlenmesi.

3- vücudun strese karşı koymasına yardımcı olmak.

4- insan vücudunun büyüme ve gelişiminin düzenlenmesi.

b. Endokrin sistem unsurları

Endokrin sistem endokrin bezlerden oluşur . Endokrin bezler ise doku ve organlardan oluşur. Hormonlar endokrin bezler tarafından salgılanarak kana verilir.

c. Amino asit yapıda hormonlar

1. Katekolaminler (tirozin amino asidi)

2. Troid hormonları (tirozin amino asidi)

3. Melatonin (triptofan amino asidi)

Katekolaminler tirozin amino asidinden yapılırlar. Nöronlardan veya böbreküstü bezinden salgılanırlar.

Troid hormonları troid bezinden salgılanır ve tirozin amino asidinden üretilir.

Melatonin pineal bezden salgılanır ve triptofan amino asidinden üretilir.

d. Lipid (steroid) yapıda hormonlar

Lipit yapıdadırlar ve taşıyıcı proteinleri vardır. Aldesterone, glukokortikoidler ve gonadlar steroid yapıdadır.

e. Peptid yapıda hormonlar

Amino asit zincirlerinden oluşur ve hormonların çoğu bu grupta yer alır.

f. Hormon reseptörleri

Hormonlar hedef hücrenin hücre zarı yüzeyindeki reseptörlere, sitoplazma reseptörlere veya çekirdeğin reseptörlerine bağlanarak etkilerini gösterirler.

g. Hormon reseptörleri ve dinamik etkileşim

Hormon reseptörleri dinamik yapıya sahiptir ve fizyolojik gereksinimlere bağlı olarak kendilerini ayarlayabilirler.

Upregülasyon

· Kanda hormon düzeyi azaldığı durumda reseptör sayısının artmasıdır.

Downregülasyon

· Kanda hormon düzeyi artttığı durumda reseptör sayısının ve duyarlılığının azalmasıdır.

h. İnsanda bulunan endokrin bezler

1. Pankreas

2. Hipofiz bezi

3. Gonadlar ( cinsiyet bezleri )

4. Böbrek üstü bezleri

5. Hipotalamus

6. Paratiroid bezi

7. Tiroid bezi

8. Timus bezi

9. Pineal bez

10.Organlarda bulunan bezler ( kalp , böbrek, ince bağırsak plasenta ve mide)

2. Hipofiz pezi ve yapısı

Hipofiz bezi beynin arka tarafında, sella turcicasına yerleşik olarak bulunur. Yaklaşık olarak 1 cm çapında ve 0,5-1 gram ağırlığındadır.

Hipofiz bezi yapı ve fonksiyonel olarak adenohipofiz (ön hipofiz) ve nörohipofizden (arka hipofiz) oluşmaktadır.

Hipotalamusta üretilen hormonlar hipofiz bezine ulaştırılır. Bu iletim hipotalamo-hipofizeal portal dolaşım ile gerçekleşmektedir.

a. Adenohipofizden (ön hipofiz) üretilen hormonlar

1. Tiroid stimüle edici hormon - TSH

2. Adrenokortikotropik hormın - ACTH

3. Büyüme hormonu - GH

4. Folikül stimüle edici hormon - FSH

5. Lüteinleştirici hormon - LH

6. Prolaktin -PRL

b. Nörohipofizden (arka hipfiz) üretilen hormonlar

1. Antidiüretik hormon - ADH

2. Oksitosin

3. Tiroid bezi ve TSH -Tiroid stimüle edici hormon

TSH hormonu tiroid bezine etki eder.

Tiroid bezi larinksin altında ve trakeanın önünde yer alır, yaklaşık 20 gramdır ve vücudun en büyük endokrin bezi özelliğini taşır.

Tiroid bezi sağ ve sol lobdan oluşur ve bu loblar metabolizmayı düzenleyen hormonları üretir.

a. Tiroid bezinden üretilen hormonlar

1. Triiyodotironin - T₃

2. Tiroksin - T₄

3. Kalsitonin

Tiroid hormonlarının yapısında iyot bulunmaktadır

Kana geçen tiroid hormonlarının çoğu plazma proteinlerine bağlanır. Kanda T₃hormonunun %0,4'lük kısmı serbest haldedir ve T₄hormonunun %0,04'lük kısmı serbest haldedir.

Serbest T₃hormonu - T₃(sT₃)

Serbest T₄hormonu - T₄(sT₄)

Tiroid bezinde yer alan foliküller tiroid bezinin fonksiyonel birimidir ve tiroit bezinde 20-30 milyon folikül bulunmaktadır.

b. Tiroit salgısının düzenlenmesi

Tiroit salgısı negatif geri bildirim ile sağlanır ve en önemli düzenleyicisi TRH-TSH aksıdır.

c. Tiroid hormonlarının insan vücudundaki etkileri

1. Dokuların oksijen tüketimini artırır.

2. Dokularda metabolik hızı artırır.

3. Protein sentezini artırır.

4. Glikozun emilimini artırır.

5. Kemik yapım ve yıkımını artırır.

6. Kortizol üretimini artırır.

7. Yağ metabolizmasını artırır ancak kolesterolün plazma miktarını düşürür.

8. Sindirim hareketini hızlandırır.

9. Cinsel fonksiyonların devamlılığını sağlar.

d. Kalsitonin hormonu

Kanda kalsiyum seviyesini ayarlanmasını sağlar ve kalsiyum seviyesini azaltıcı etki yapar.

Paratiroid hormonu ile tersinir çalışmaktadır.

e. Tiroit hormonları sonucu oluşan hastalıklar

1. Hipertiroidi

2. Hipotiroidi

3. Kretenizm

4. Miksödem

1- Hipertiroidi (toksik guatr veya tirotoksikoz) : Kanda tiroit salgısının artması sonucu oluşmaktadır.

Kanda TSH hormon seviyesi düşüktür

İnsan vücuduna etkileri:

1. Göz kürelerinde büyüme.

2. Aşırı yorgunluk hali.

3. Tiroid bezi büyümesi (guatr.)

4. Kilo kaybı

5. Sinirli olma ve uyuyamama.

2-Hipotiroidi : Kanda tiroid bezi salgısının azalması ile ortaya çıkar ve nedeni iyot eksikliğidir.

TSH seviyesi yükseltir.

Kretinizm ve miksödem hipotiroidi çeşitidir.

3- Kretenizm : Tiroid bezinin doğuştan olmaması, genetik bozukluk veya iyot eksikliği neden olmaktadır.

İnsan vücuduna etkileri:

1. zeka geriliği .

2. büyümede aksaklık .

3. Fiziksel görünüşleri şişman ve kısa boyludur.

4- Miksödem : Tiroid bezinin sonradan küçülmesi (atrofi) ile meydana gelir.

İnsan vücuduna etkileri:

1. El ve yüz şişer.

2. Bazal metabolizma yavaşlar.

3. Fazla kilo alma ve mental fonksiyon yavaşlaması.

4.Kolesterol artışı.

4. Paratiroid bezi

Tiroid bezinin arkasında yer alır ve bir insanda 4 adet paratiroid bezi bulunur.

Esas hücreler ve oksifil hücreler paratiroid bezinde bulunan hücre tipleridir. Esas hücreler paratiroid hormonu üretimini sağlar.

Paratiroid hormonu - PTH

PTH kanda kalsiyum seviyesini düzenler. Kemik, böbrek ve bağırsak üzerinde etkilidir ve plazmada kalsiyum seviyesini artırır.

Hipokalsemi: Plazmada kalsiyum seviyesi azalırsa PTH salgısı artar.

Hiperkalsemi: Plaznada kalsiyum seviyesi artarsa PTH salgısı azalır.

5. Böbreküstü bezleri

Böbreküstü bezi medulla(iç) ve korteks (dış-kabuk) kısmından oluşmaktadır.

Adrenal medulla kısmı daha çok sempatik sinir sistemi ile ilgilidir . Adrenal medulladan epinefrin ve norepinefrin salgılanır.

Epinefrin = Adrenalin

Norepinefrin = Noradrenalin

Adrenal korteks kısmı ise gonadokortikoidler, glukokortikoidler ve mineralokortikoid hormonlarının üretimini ile ilgilidir.

Mineralokortikoidler: Adrenal korteksin zona glomerulosa tabakasından salgılanır ve en önemli salgısı aldesterondur. Adresteron böbrek üzerinde etkilidir sodyum geri emilimini ve potasyum sekresyonunu artırır.

gonadokortikoidler: Cinsiyet organları üzerinde etkilidir ancak etkileri fazla değildir. Bu grupta yer alan hormonlar androjen ve östrojendir. Kadınlarda fazla salınımı bazı hastalıklara neden olmaktadır( virilizasyon hirsutizm)

Glukokortikoidler: Adrenal korteksin zona fasikulata kısmından salgılanır. En önemlisi kortizoldür (hidrokortizon.)

Kortizolün insan vücudundaki etkileri:

1. Karaciğerde glikojen yıkımını yani glikoz üretimini sağlar.

Protein ve diğer maddelerden glikoz üretimi glikonegenez denir.

6. Pankreas

Pankreas hem endokrin bez hem de ekzokrin bez olarak görev yapar. Sindirim enzimleri üreterek ekzokrin bez olarak görev yaparken kana hormon salgılayarak endokrin bez özelliğini taşır.

Hormonlar pankreasta bulunan odacıklarda salgılanır. Langenhans odacıkları da denir.

Pankreasta bulunan odacıklardan salgılanan hormonlar:

1. İnsülin - beta hücreleri (%70)

2. Glukagon - alfa hücreleri (%15)

3. Somatostatin - delta hücreleri (10)

4. Pankreatik polipeptid,PP - F hücreleri (5)

1- İnsülin : Tüm vücutta glikoz miktarını düşürür ve protein sentezini artırır. 2 polipeptid zincirinden oluşmaktadır.

Yeterli insülin üretilmediği zaman diabetes mellitus( diyabet , şeker hastalığı) hastalığı meydana gelir.

Tip I şeker hastalığı : genç yaşta insanlarda görülen diyabet tipidir. Vücutta insülin yetersizliğine bağlı olarak kan şekerinin ani yükselmesiyle gerçekleşir. Hatalarda kilo kaybı yaşanmaktadır.

Tip II şeker hastalığı : daha yaygındır ve ileri yaşta insanlarda görülme olasılığı aha fazladır. Tip II diyabet erken dönemde ortaya çıkarsa önlenebiler bir tastalıktır. İnsülin direnci ve İnsülin salgısında yetersizlik bu hastalığına oluşmasına yol açar.

2- Glukagon: Tüm vücutta glikoz miktarını artırır. Tek polipeptid zincirinden oluşur. Bazı düz kasları gevşetir.

Glukagon hiperglisemik hormondur.

İnsülin ve glukagon tersinir çalışır.

Pankreastan salgılanan sindirime yardımcı enzimler:

1. Amilaz

2. Lipaz

3. Proteolitik enzimler

Pankreas yetmezliğine malabsorpsiyon denir.

FSH ( Folikül uyarıcı hormon ) : Kadınlarda ovaryuu uyarır ve gelişmesini sağlar. Eksikliği hamilelik şansını azaltır ve menapoz üzerinde etklidir. Erkeklerde ise testisleri uyararak sperm üretimini sağlar.

LH ( Lüteinleştirici hormon ) : Kadınlarda ovaryumu uyarır ve yumurtanın gelişimini sağlar. Erkeklerde ise testesteron üretimini sağlar.

Prolaktin : Meme bezlerinin gelişimi vedoğumdan sonra süt salınımı artıran hormondur.

7. Gonadlar

Cinsiyet bezleri kadında overler , erkeklerde testislerdir. Bunlar üreme fonksiyonlarını kontrol eden hormonları üretirler.

Erkeklerde testesteron, kadınlarda progesteron, relaksin ve östrojen üreme hormonlarıdır.

a. Kadın üreme hormonları:

1- Progesteron : menstrasyonu düzenler ve meme bezlerinin gelişimine katkı sağlar. Hamileli sırasında plasenta oluşumuna yardım eder.

2- Östrojen : Overlerden salgılanır. Mensturasyon düzenlenmesi ve meme bezleri gelişimine katkı sağlar.

3- Relaksin : Doğum ile ilgili kadın üreme hormonudur. Doğum sırasında gevşetici rol oynar.

b. Erkek üreme hormonları:

1- Testesteron: sperm üretimini uyarır. Erkek cinsiyet organlarının gelişimi ve davamlılığını sağlar. Testislerde bulunan intersitiyel hücrelerden salgılanır.