İlk Türk devletleri Kültür ve medeniyeti
🏛️ KPSS TARİH: İLK TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET
Bu bölümü bir defada ezberlemeye çalışma. Burası senin "başucu kaynağın" olsun. Deneme çözerken takıldığın terime dönüp buradan bak.
A) DEVLET YÖNETİMİ (En Kritik Başlık!)
Devletin başı **"Hakan, Kağan, Han"**dır. Ama yetkiyi kimden alır? Nasıl yönetir?
1. Hükümdarlık Alametleri (Sembolleri)
"Ben hükümdarım!" demenin görsel kanıtlarıdır.
Otağ: Hükümdar çadırı.
Örgin: Taht.
Tuğ: Sancak, bayrak.
Davul (Nevbet): Hükümdar kapısında çalınır.
Sorguç / Kotuz: Hükümdarın başlığına taktığı tüy (genelde at kılından).
Yay: Hükümdar sembolüdür. (⚠️ DİKKAT! "Ok" hükümdarlık sembolü değildir, "bağlılık" sembolüdür. Ok gönderilen boy, ok'u kabul ederse "emrindeyim" demiş olur).
2. Hükümdarlık Unvanları 👑
Han, Hakan, Kağan (En yaygınları).
İdikut: Uygurlarda (Maniheizm etkisiyle).
İlteriş: Devleti derleyen/toplayan (II. Göktürk kurucusu Kutluk Kağan'ın unvanı).
Tanhu / Şanyu: Hunlarda kullanılır.
⚠️ TUZAK: "Sultan, Padişah, Halife, Şah" gibi unvanlar İslamiyet ÖNCESİ yoktur! Bunlar İslamiyet ile gelir.
3. Yönetim Anlayışının Temelleri (Banko Soru!)
a) KUT ANLAYIŞI (Yönetme Yetkisi)
Hükümdara devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılır.
Sonuçları:
Kan kutsal sayılır. Bu yüzden hanedan üyeleri (şehzadeler) idam edilirken kanı akıtılmaz, yay kirişiyle boğulur.
Yönetme yetkisi tüm hanedan erkeklerinin ortak malıdır.
OLUMSUZ YANI: "Taht kavgası" kaçınılmazdır. Devletler kısa sürede zayıflar ve yıkılır. (Veraset sistemi belirsizdir).
b) VERASET SİSTEMİ (Tahta Geçiş Usulü)
Kut, babadan oğula kan yoluyla geçer. Ama "hangi oğul?" belli değildir.
Genel Kural: "Ülke hanedanın ortak malıdır." (Çok taht kavgası olur).
İstisna (Düzenleme Denemesi): Bazen "En yaşlı ve bilge olan (Ekber ve Erşed)" geçsin denmiştir ama tam oturmamıştır.
c) İKİLİ TEŞKİLAT (Federatif Yapı)
Devlet yönetimi kolaylaşsın diye ülke Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılır.
Doğu (Merkez): Hakan/Kağan yönetir (Kutsal yön, güneşin doğduğu yer).
Batı (Kanat): Yabgu unvanıyla hanedan üyesi (genelde kardeş veya amca) yönetir.
Yabgu'nun Statüsü: İç işlerinde serbest, dış işlerinde Doğu'ya (Hakan'a) bağlıdır.
Olumsuz Yanı: Merkezi otoriteyi zayıflatır. Yabgu güçlenince isyan edebilir (Devletin bölünmesini kolaylaştırır).
d) KURULTAY (Toy / Kengeş) - Meclis
Devlet işlerinin (savaş, barış, göç, töre değişikliği) görüşüldüğü yerdir.
Kimler Katılır?: Hakan, Hatun (kadına verilen değer!), hanedan üyeleri, boy beyleri ve ileri gelenler (Aygucı, Buyruk vb.).
Niteliği: Son söz Hakan'a aitse "Danışma Meclisi". Hakan'ı seçme veya azletme yetkisi varsa "Karar Meclisi". (Genelde danışma organıdır).
Toygun: Kurultay üyelerine verilen ad.
4. Devlet Görevlileri (Eşleştirme Sorusu)
Aygucı (Üge): Vezir / Başbakan.
Buyruk: Bakan.
Tudun: Vergi memuru / Vali.
Subaşı: Ordu komutanı.
Bitikçi / Tamgacı: Yazışmaları yapan kâtip, mühürdar.
Yargucı: Yargıç, hakim (Uygurlarda).
B) TOPLUM YAPISI (Sosyal Hiyerarşi)
Küçükten büyüğe doğru sıralama önemlidir. Bu yapı devletin temelidir.
Oguş: Aile (En küçük yapı taşı).
Urug: Sülale (Aileler birliği).
Boy (Ok): Kabile (Sülaleler birliği). Başında "Boy Beyi" vardır. Siyasi örgütlenmenin ilk basamağıdır.
Budun: Millet (Boylar birliği).
İL (El): Devlet (En üst çatı).
💡 FORMÜL: Oguş → Urug → Boy → Budun → İL (Aileden Devlete giden yol).
Önemli Not: Eski Türklerde "sınıf ayrımı" YOKTUR. (Kölelik, soyluluk vs. yoktur). Çünkü göçebe yaşamda herkes eşittir, toprak (özel mülkiyet) olmadığı için zenginlik farkı uçurum değildir.
C) HUKUK (TÖRE)
Yazısız hukuk kurallarıdır. Kaynağı; gelenekler, kurultay kararları ve Hakan'ın emirleridir.
Özelliği: Hakan dahil herkes Töre'ye uymak zorundadır (Kanun üstünlüğü). Töre, şartlara göre değişebilir ama değişmeyen hükümleri de vardır (Adalet, Eşitlik, İyilik, İnsanlık).
Yargı:
Yüksek Mahkeme (Divan-ı Mezalim gibi): Başında Hakan bulunur, siyasi suçlara bakar.
Normal Mahkeme (Yargu): Başında Yargucı bulunur, adi suçlara bakar.
Ceza Sistemi: Göçebe yaşamdan dolayı hapis cezaları kısa sürelidir (genelde 10 günü geçmez). Ağır suçların (vatana ihanet, adam öldürme) cezası idamdır.
⚠️ DİKKAT: Töre'yi ilk kez yazılı hale getirenler Uygurlardır. (Yerleşik hayata geçince ticaret ve borçlar hukuku geliştiği için mecbur kaldılar).
D) ORDU (Mete Han'ın Mirası)
Anlayış: "Ordu-Millet" anlayışı vardır. Eli silah tutan her Türk (kadın-erkek) asker sayılır.
Özelliği: Ordu ücretsizdir, daimidir ve temeli süvariye (atlı birliklere) dayanır.
Sistem: ONLU SİSTEM. (Mete Han kurdu. M.Ö. 209 KKK'nın kuruluşudur).
Onbaşı, Yüzbaşı, Binbaşı, Tümenbaşı (10.000 kişi).
Taktik: Turan Taktiği / Hilal Taktiği / Sahte Ricat (Geri çekilme). Dünyanın en ünlü savaş stratejisidir.
E) DİN VE İNANIŞ (En Çok Karışan Yer!)
1. Temel İnanç: GÖK TANRI (Tengri)
Tek tanrılı bir inançtır. Tanrı gökyüzündedir, yaratıcıdır, sonsuzdur.
2. Ahiret İnancı Kanıtları (Bunu Sorarlar!)
Eski Türklerde ölümden sonra yaşama inanıldığının kesin kanıtları:
KURGAN: Mezar. (Ölen kişi eşyalarıyla, bazen atıyla gömülür. Demek ki öbür tarafta kullanacak).
En ünlü kurgan: Esik Kurganı (Altın Elbiseli Adam zırhı buradan çıktı - İskitler).
BALBAL: Mezar taşı. (Öldürdüğü düşman sayısı kadar dikilir. Ahirette o düşmanların kendisine hizmet edeceğine inanılır. İlk heykel örnekleridir).
UÇMAĞ: Cennet.
TAMU: Cehennem.
Mumyalama: Cesedin bozulmaması için yapılır (Ruh geri dönecek inancı).
3. Diğer Kavramlar
Yugu: Cenaze töreni.
Sagu: Cenazede yakılan ağıt.
Kam / Baksı / Şaman: Din adamı. (Büyücülük, hekimlik, geleceği görme gibi yetenekleri olduğuna inanılır).
Ongun: Kutsal sayılan hayvan veya nesne (Totem).
Atalar Kültü: Ölmüş ataların ruhlarının aileyi koruduğuna inanılması, onlara saygı gösterilmesi.
Doğa Kültü: Doğadaki varlıkların (dağ, su, ağaç, güneş) kutsal sayılması.
4. Diğer Dinler (Kabul Edenler)
Maniheizm / Budizm: Uygurlar. (Yerleşik hayata geçişin sebebi).
Musevilik: Hazarlar. (Tek örnek).
Hıristiyanlık: Avarlar, Macarlar, Peçenekler, Kumanlar (Avrupa'ya gidenler).
İslamiyet: Karluklar (İlk boy), Karahanlılar (İlk devlet - Orta Asya), İtil Bulgarları (Avrupa'da ilk).
F) EKONOMİ VE SOSYAL HAYAT
İkiye ayırıyoruz: Uygurlar Öncesi ve Sonrası.
1. Uygurlar Öncesi (Hun, Göktürk vs.)
Yaşam Tarzı: Konar-göçer (Bozkır kültürü). Yaylak-kışlak hayatı.
Temel Geçim: Hayvancılık (At, koyun).
Tarım: Çok az (Sadece kışlaklarda, su kenarlarında).
Ticaret: İpek Yolu ve Kürk Yolu'nu denetim altına alarak zenginleştiler. (Satılan: Hayvan ürünleri, deri, kürk, silah. Alınan: Tahıl, ipek).
Para: Göktürkler kendi adına para bastıran ilk devlettir (Yarmak).
Sosyal Hayat: Sınıf ayrımı yok. Çadır (Yurt) hayatı var. Kadın-erkek eşitliği belirgin.
2. Uygurlar Dönemi (Devrim!)
Yaşam Tarzı: YERLEŞİK HAYAT.
Temel Geçim: Tarım ve Ticaret.
Tarım Kanıtı: Sulama kanalları (tapuları var), orak-sapan, yerleşik şehir kalıntıları.
Sonuç: Şehirler (Balık) kuruldu. Mimari gelişti. Ticaret hukuku (çek, senet benzeri evraklar) ortaya çıktı. Bankacılığın temelleri atıldı.
G) YAZI, DİL VE EDEBİYAT
Türkçe, Ural-Altay dil ailesine mensuptur.
1. Alfabeler
Kullandığımız milli alfabeler:
Göktürk (Orhun) Alfabesi: 38 harfli, ilk milli alfabemiz. (Orhun Abideleri bununla yazıldı).
Uygur Alfabesi: 18 harfli, Soğd alfabesinden türetilmiş ikinci milli alfabe.
Diğerleri (Kullandık ama milli değil): Soğd, Çin, Kiril, Arap, Latin.
2. Edebiyat
İkiye ayrılır: Sözlü ve Yazılı.
a) Sözlü Edebiyat (Kulaktan kulağa)
Sav: Atasözü.
Sagu: Ağıt (Yugu törenlerinde söylenir).
Koşuk: Şiir (Aşk, doğa, kahramanlık - Şölenlerde kopuz eşliğinde söylenir).
Destanlar: (En önemlileri)
İskitler: Alper Tunga, Şu.
Hunlar: Oğuz Kağan (Mete Han anlatılır).
Göktürkler: Ergenekon (Demir dağı eritme), Bozkurt (Dişi kurttan türeme).
Uygurlar: Türeyiş (Erkek kurttan türeme), Göç (Kutsal taşın verilmesi ve kıtlık).
Kırgızlar: Manas (Dünyanın en uzunu).
b) Yazılı Edebiyat (Taşa kazınanlar)
Yenisey Yazıtları: Kırgızlara ait. En eski ama okunamamış, edebi değeri az mezar taşlarıdır.
ORHUN ABİDELERİ (Göktürk Yazıtları): (Zirve Nokta)
II. Göktürk dönemine ait.
Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin.
İlk siyasetname (Devlet adamlarına öğütler).
"Sosyal Devlet" anlayışının kanıtı ("Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim").
Yazarı: Yolluğ Tigin. Çözen: William Thomsen.
H) SANAT VE BİLİM
1. Sanat
Göçebe Dönem: Taşınabilir sanat eserleri gelişmiştir.
Hayvan Üslubu: Kemer tokaları, kılıç kabzaları, halı-kilim desenlerinde hayvan figürleri (yırtıcı kuş, kurt, at) kullanımı. (İskitler başlattı).
Heykel: Balballar ilk örneklerdir.
Dünyanın en eski halısı: Pazırık Halısı (Hunlara ait, Rusya'da Ermitaj Müzesi'nde).
Uygur Dönemi (Yerleşik):
Mimari: Tapınaklar (Stupa), evler. Türk üçgeni (kubbe geçişi) ilk kez kullanıldı.
Resim: Fresk (duvar resmi) ve Minyatür (kitap resmi) sanatı gelişti. (Uygur ressamlarına "Bedizci" denir).
2. Bilim
Astronomi: Göçebe yaşamda yön bulmak ve zamanı bilmek için gökyüzünü incelediler.
ON İKİ HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ: Türklerin kullandığı ilk ve tek milli takvimdir. Güneş yılı esaslıdır. Her yıla bir hayvan adı verilir, aylar sayılarla belirtilir. (Demek ki astronomi ve matematikte iyiyiz).
Tıp: Mumyalama tekniğini bilmeleri, otacı (hekim) kültürü.