İlk Türk Devletleri
İlk Türk devletleri konusu içindekiler;
1. GİRİŞ: İSİM VE COĞRAFYA
A) "Türk" Adının Anlamı (Eşleştirme Sorusu Gelir!) ÖSYM bu tanımları kişileriyle eşleştirmeni sever.
Wambery: Türemek / Çoğalmak
Kaşgarlı Mahmut: Olgunluk Çağı
Ziya Gökalp: Töreli / Nizam sahibi
Çin Kaynakları: Miğfer (Tolga)
🔥 KPSS NOTU: Türk adının geçtiği ilk kaynaklar Çin kaynaklarıdır (Bizden önce onlar yazdı). "Türk" adını siyasi bir kimlik (devlet adı) olarak kullanan ilk devlet ise Göktürklerdir.
B) Anayurt (Orta Asya) Merkezimiz Ötüken (Toprak Ana / Kutsal Başkent). Göçebe bir yaşam tarzımız var çünkü iklim sert, bozkır var. Temel geçim kaynağı hayvancılık. Bu yüzden "Hapis" cezaları kısadır, çünkü adam sürekli hareket halinde.
2) İSKİTLER (SAKALAR) - Bilinen İlk Türk "Topluluğu"
⚠️ Dikkat: Devlet değil, topluluktur. Teşkilat tam oturmamış.
Lakapları: "Bozkırın Kuyumcuları" (Altın ve gümüş işlemede ustalar).
Efsane Hükümdar: Alper Tunga. (İranlı şair Firdevsi'nin Şehname eserinde "Afrasiyab" olarak geçer. Banko bilgi!)
İlk Kadın Hükümdar: Tomris Hatun. (Pers kralı Kirus'un kafasını kan dolu fıçıya atmasıyla meşhurdur).
Sanat: Hayvan üslubu (kurt, at figürleri) kullandılar.
3. Asya Hun Devleti: Tarih Sahnesindeki İlk
Orta Asya'da kurulan, teşkilatlı ilk Türk devletidir. "Biz buradayız!" dediğimiz ilk yer.
📍 Merkez: Ötüken (Toprak Ana / Kutsal Başkent).
👑 Kurucu: Teoman.
🌟 En Parlak Dönem: Mete Han.
🗺️ Sınırlar: Doğuda Büyük Okyanus, Batıda Hazar Denizi. (Kısaca Orta Asya’daki tüm Türkleri tek bayrakta topladılar).
💡 ÖSYM BURADAN VURUR: Mete Han, Onlu Sistemi kurdu (M.Ö. 209). Bu tarih, bugünkü Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş tarihidir. Ayrıca Mete Han, "Toprak milletindir, verilemez" diyerek vatan sevgisinden bahseden ilk hükümdardır. Bunu sakın unutma!
4.KAVİMLER GÖÇÜ (Kısa Bir Ara)
Hunlar bölününce Batı Hunları, Balamir önderliğinde Karadeniz'in kuzeyinden Avrupa'ya yürüdü. Önlerine çıkan barbar kavimleri (Gotlar, Vizigotlar vs.) ittirdiler. Bu domino etkisine Kavimler Göçü denir.
Sonuçları (Yorum Sorusu Gelir):
Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı (Doğu-Batı).
Avrupa'nın bugünkü etnik haritası oluştu (İngilizler, Fransızlar vs. temeli atıldı).
Avrupa'da Feodalite (Derebeylik) rejimi ortaya çıktı.
Kilise güçlendi, Skolastik Düşünce (bağnazlık) arttı.
İlk Çağ bitti, Orta Çağ başladı.
5. Avrupa Hun Devleti: Avrupa'nın Haritasını Çizenler
Kavimler Göçü ile batıya yürüyüp Avrupa'nın göbeğine (Macaristan) kurulan devlettir.
📍 Merkez: Macaristan (Etzelburg).
👑 Kurucu: Balamir.
🌟 En Parlak Dönem: Attila.
🗺️ Sınırlar: Orta Avrupa'dan Hazar Denizi'ne, oradan Fransa içlerine kadar.
🔥 KRİTİK BİLGİ: Avrupalılar Attila'ya "Tanrı'nın Kırbacı" (Flagellum Dei) dediler. "Günah işledik, Tanrı bizi cezalandırmak için onu gönderdi" diye düşündüler. Almanların meşhur Nibelungen Destanı'nda Attila, "Etzel" adıyla geçer. (Eşleştirme sorusu olarak gelebilir!)
6. I. Göktürk (Kök Türk) Devleti: Adımızda "TÜRK" Var!
Tarihte "Türk" adını siyasi bir kimlik (devlet adı) olarak kullanan ilk devlettir. Milliyetçidirler.
📍 Merkez: Ötüken.
👑 Kurucu: Bumin Kağan.
🌟 En Parlak Dönem: Mukan Kağan.
🗺️ Sınırlar: Tarihteki en geniş sınırlara ulaşan Türk devletlerinden biridir. Orta Asya'yı boydan boya kaplar.
🧠 DİPLOMASİ USTALIĞI: Bumin Kağan doğuyu yönetirken, batıyı kardeşi İstemi Yabgu yönetti (İkili Teşkilat). İstemi Yabgu, İpek Yolu'na hakim olmak için adeta satranç oynadı:
Önce Sasanilerle anlaşıp Akhunları yıktı.
Sonra Bizans ile anlaşıp Sasanileri zayıflattı. Not: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçi gönderen devlet Göktürklerdir!
7. II. Göktürk (Kutluk) Devleti: Esaretten Dirilişe
Çin esaretine "Yeter artık!" deyip (Kürşad ruhuyla) yeniden kurulan devlettir.
📍 Merkez: Ötüken.
👑 Kurucu: Kutluk Kağan (Unvanı: İlteriş = Devleti Derleyen/Toplayan).
🌟 En Parlak Dönem: Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk.
📜 ALTIN VURUŞ (ORHUN ABİDELERİ): Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı eserleri bu döneme aittir. "Türk milleti, üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe ilini ve töreni kim bozabilir?" sözü buradadır. Çözen Kişi: William Thomsen (Danimarkalı).
8. Uygurlar: Kılıcı Bıraktık, Kalemi Aldık
Uygurlar diğerlerinden çok farklı. Maniheizm dinini benimsedikleri için hayat tarzımız komple değişti.
📍 Merkez: Ötüken'den Karabalgasun'a (Ordu-Balık) taşındılar.
👑 Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan.
🌟 En Parlak Dönem: Moyen-Çur.
🏗️ Farkları: Savaşçılık özelliklerini kaybettiler ama Yerleşik Hayata geçen ilk Türk devleti oldular. Tarım, mimari, matbaa, kütüphane... Medeniyette zirve yaptılar
9. Avrupa'ya Göç Eden ve Orada Devlet Kuranlar
Tıpkı Peçenekler gibi batıya gidip Avrupa tarihinde iz bırakanlar:
Avarlar:
Hem Asya'da hem de Avrupa'da devlet kurmuşlardır.
İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir.
Avrupalılara üzengiyi (at binme aparatı) öğreterek Avrupa savaş teknolojisini değiştirmişlerdir.
Hazarlar:
Karadeniz'in kuzeyinde ve Kafkaslarda hüküm sürmüşlerdir.
Yöneticileri Museviliği (Yahudilik) kabul eden tek Türk devletidir.
Ticaret yolları üzerinde oldukları için çok zenginleşmişler, farklı dinlere büyük hoşgörü göstermişlerdir (Hazar Barış Çağı).
Kıpçaklar (Kumanlar):
Sarışın ve mavi gözlü olmalarıyla bilinirler (Ruslarla çok savaşıp Rus destanlarına konu olmuşlardır).
Peçenekleri tarih sahnesinden silen topluluktur.
Sözlükleri (Codex Cumanicus) çok meşhurdur.
Bulgarlar:
İkiye ayrılmışlardır. Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul edip slavlaşmış (bugünkü Bulgaristan), İtil Bulgarları ise İslamiyet'i kabul etmişlerdir (İslam'ı kabul eden ilk Türk devletlerinden biri).
10. Orta Asya'da Kalan Diğer Önemli Topluluklar
Türgişler: Hükümdarları Baga Tarkan, kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. Emevilerle savaşarak İslamiyet'in Orta Asya'da erken yayılmasını (bir süreliğine) engellemişlerdir.
Karluklar: Talas Savaşı'nda Müslüman Arapların yanında yer alarak Orta Asya'nın Çinleşmesini önlemiş ve İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu olmuşlardır.
Kırgızlar: Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı onlara aittir.