1. KARAHANLILAR (840 - 1212)

Lakabı: "En Türk" Devlet.

Orta Asya'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir. Ama onları özel kılan şey İslamiyet değil, Türklük özelliklerini korumalarıdır.

🧠 Neden "En Türk" Diyoruz? (Yorum Sorusu)

Diğer devletler (Gazneli, Selçuklu) kuruldukları bölgelerden dolayı Arapça ve Farsça etkisine girerken, Karahanlılar Orta Asya'da kurulduğu için;

• Halkı: Türk

• Ordusu: Türk

• Yöneticisi: Türk

• Resmi Dili: Türkçedir (Hakaniye Lehçesi).

• Yönetim: Eski Türk geleneği olan "İkili Teşkilatı" (Doğu-Batı) devam ettirmişlerdir.

🏛️ İlklerin Devleti

• RİBAT: İlk kervansarayları kurdular.

  • Dikkat: Ribatlar ilk başta sınır güvenliği (karakol) içindi, sınırlar genişleyince ticaret hanına ve din yayma merkezine dönüştü.

• BİMARHANE: İlk Türk-İslam hastaneleri.

• BURSLU EĞİTİM: Dünyada öğrencilerin masrafını devletin karşıladığı ilk sistem.

• POSTA TEŞKİLATI: Haberleşme için kurulan ilk düzenli örgüt.

📚 Edebiyatın Doğuşu

Karahanlılar, "Türkçe ile de İslam dini ve bilimi anlatılabilir" diyerek bir devrim yaptılar.

• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): Mutluluk veren bilgi. Hükümdara öğüt verir (Siyasetname).

• Divan-ı Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut): Türkçenin Arapçadan üstün olduğunu kanıtlamak için yazıldı.

  • Önemli Detay: Kaşgarlı Mahmut, Türk boylarını gezerek bu sözlüğü yazdı ve sonuna bir Dünya Haritası ekledi. Bu haritada merkez Türk dünyasıdır.

2. GAZNELİLER (963 - 1187)

Lakabı: "İmparatorluk ve Savaş Makinesi"

Afganistan'ın Gazne şehrinde (Alp Tigin tarafından) kuruldu. Karahanlıların tam tersine, çok uluslu bir yapıları vardır.

🌍 Çok Uluslu Olmanın Zararı (Sınav Sorusu)

Sınırları içinde Türkler, Afganlar (Gurlular), Hintliler ve Farslar yaşıyordu.

• Sonuç 1 (Dil Birliği Yok): Sarayda Türkçe, Bilimde Arapça, Edebiyatta Farsça, Halk arasında yerel diller konuşuldu. Bu durum Türkçenin gelişimini yavaşlattı.

• Sonuç 2 (Erken Yıkılış): Halk ve ordu arasında bağ zayıftı. Yıkılmaları çok hızlı oldu.

👑 Gazneli Mahmut (Yıldız Hükümdar)

• Hindistan Seferleri: Hindistan'a tam 17 sefer düzenledi.

  • Amacı: İslamiyet'i yaymak ve oradaki yeraltı zenginliklerini (altın/elmas) almak.

  • Sonuç: Bugünkü Pakistan, Bangladeş ve Hindistan'daki Müslüman nüfusun temeli atıldı. Kast sistemi (sınıf ayrımı) zayıfladı.

• SULTAN Unvanı: Abbasi halifesini koruduğu için tarihte "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı oldu.

• Bilime Verdiği Değer: Ünlü bilgin Biruni için "Sarayımın en değerli hazinesi" demiştir.

3. BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1040 - 1157)

Lakabı: "Teşkilatçı ve Kurucu"

Oğuzların Kınık boyundandır. Gaznelileri 1040 Dandanakan Savaşı ile yenerek resmen kurulmuş sayılırlar.

🗡️ Tuğrul Bey (Siyasi Liderliğin Türklere Geçişi)

Tuğrul Bey, 1055'te Bağdat Seferi ile Abbasi Halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardı.

• Halife ona: "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını verdi.

• ÖNEMİ: O güne kadar İslam dünyasının hem dini hem siyasi lideri Araplardı (Halife). Bu olaydan sonra Siyasi Liderlik Türklere, Dini Liderlik Araplara (Halifeye) geçti. (Laikliğin ilk kırıntısı gibidir, din ve devlet işleri ayrıştı).

🦁 Alp Arslan (Anadolu'nun Fatihi)

• Ani'nin Fethi: Hristiyanlar için kutsal olan Kars/Ani kalesini aldı. "Ebul Feth" (Fetihlerin Babası) unvanını aldı.

• 1071 Malazgirt Savaşı: Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i esir aldı.

• Emri: "Gidin Anadolu'da fetih yapın, aldığınız yer sizindir (Kılıç Hakkı)." Bu emirle Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu.

☀️ Melikşah (En Parlak Dönem)

• Devletin sınırları doğuda Çin'den batıda Marmara'ya kadar ulaştı.

• Ömer Hayyam: Ünlü matematikçi ve şair. Melikşah için Güneş yılı esaslı Celali Takvimi'ni hazırladı.

🏛️ Selçuklu'nun İki Dev Kurumu

1. Nizamiye Medreseleri: Vezir Nizamülmülk kurdu.

   • Amacı: Dönemin terör örgütü sayılan Haşhaşiler (Batıniler) ile fikirsel mücadele etmek, devlet adamı yetiştirmek. (Dünyanın ilk üniversitesi sayılır).

2. Atabeylik Sistemi: Şehzadeleri (Melik) eğiten hocalara Atabey denir. Osmanlı'daki "Lala"nın atasıdır.

   • Risk: Atabeyler, devlet zayıflayınca şehzadeyi kullanıp kendi devletlerini kurdular (Zengiler, Böriler vb.). Bu durum devleti parçaladı.

⚡ Üçünü Birbirinden Nasıl Ayırırsın?

1. Eğer soruda "Türkçe, Milliyetçilik, İlk Müslüman Türk" diyorsa → KARAHANLILAR.

2. Eğer soruda "Hindistan, Çok Uluslu, Sultan Unvanı" diyorsa → GAZNELİLER.

3. Eğer soruda "Anadolu, Haçlılar, Halifeyi Koruma, Nizamiye, Atabey" diyorsa → BÜYÜK SELÇUKLU.

Malazgirt Zaferi (1071), Anadolu’nun kapılarını Türklere açan dönüm noktasıdır. Bu zaferden hemen sonra kurulan "Birinci Beylikler Dönemi", Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması açısından kritik bir süreçtir.

İşte bu beyliklerin kurulma nedeni ve başıca beylikler:

Neden Kuruldular? (Kılıç Hakkı Politikası)

Bu beyliklerin kurulmasındaki temel etken, Büyük Selçuklu Sultanı Sultan Alparslan’ın uyguladığı stratejik "Kılıç Hakkı" politikasıdır.

• Fetihleri Hızlandırmak: Sultan Alparslan, komutanlarına "Gidin, Anadolu'da fethettiğiniz topraklar sizindir, bana bağlı kalmak şartıyla orada beyliğinizi kurun" demiştir.

• Motivasyon: Bu emir, komutanları fetih yapmaya teşvik etmiş ve Anadolu'nun çok kısa bir sürede (yaklaşık 10-20 yıl içinde) Ege kıyılarına kadar fethedilmesini sağlamıştır.

• Kalıcılık: Amaç sadece askeri zafer değil, bölgeye Türkmenleri yerleştirerek Anadolu'yu kalıcı bir Türk yurdu haline getirmekti.

Malazgirt Sonrası Kurulan Başlıca 1. Beylikler

Bu dönemde kurulan en önemli 5 beylik şunlardır:

1. Danişmentliler (1080–1178)

• Kurulduğu Yer: Sivas, Tokat, Kayseri, Malatya civarı (Orta Anadolu).

• Önemi: 1. Beyliklerin en güçlüsüdür. Haçlılara karşı çok çetin mücadeleler vermişlerdir. Anadolu Selçuklu Devleti'ni en çok uğraştıran beyliktir. Anadolu'daki ilk medreselerden biri olan Yağıbasan Medresesi'ni (Tokat) yapmışlardır.

2. Saltuklular (1072–1202)

• Kurulduğu Yer: Erzurum ve çevresi.

• Önemi: Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliğidir. Gürcülerle mücadele etmişlerdir.

• Eserler: Erzurum'daki Üç Kümbetler, Tepsi Minare ve Mama Hatun Külliyesi günümüze kalan önemli eserleridir.

3. Mengücekliler (1080–1228)

• Kurulduğu Yer: Erzincan, Kemah, Divriği.

• Önemi: Bilim ve sanata verdikleri önemle tanınırlar.

• Eserler: UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan meşhur Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası bu beyliğe aittir.

4. Artuklular (1102–1409)

• Kurulduğu Yer: Mardin, Diyarbakır, Batman, Harput (Üç kola ayrılmışlardır).

• Önemi: En uzun süre yaşayan beyliklerden biridir. Sibernetiğin kurucusu sayılan ünlü bilim insanı El Cezeri bu dönemde yaşamıştır.

• Eserler: Dünyanın en geniş taş kemerli köprülerinden biri olan Malabadi Köprüsü Artuklulara aittir.

5. Çaka Beyliği (1081–1093)

• Kurulduğu Yer: İzmir ve çevresi.

• Önemi: Tarihteki ilk Türk denizci beyliğidir. Çaka Bey, ilk Türk amirali olarak kabul edilir. İstanbul'u kuşatmak için Peçeneklerle ve Anadolu Selçuklularıyla ittifak kurmaya çalışmıştır.

3. MISIR'DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ (TEMA)

Mısır'a "Türk egemenliği" mührünü vuranlar. Kodlaması TEMA şeklindedir:

1. Tolunoğulları: Mısır'da kurulan ilk Türk devletidir. (Halkı Arap, yöneticisi Türk → Bu yüzden kısa ömürlü oldu). "Maristan" adında hastaneler kurdular.

2. Eyyubiler: Selahaddin Eyyubi. En kritik olay Hıttin Savaşı ile Kudüs'ü Haçlılardan geri almasıdır. (3. Haçlı Seferi'ne neden oldu).

3. Memlükler: Moğolları (İlhanlıları) dünya tarihinde durduran ilk ve tek devlettir (Ayn Calut Savaşı).

   • Farkı: Veraset sistemi farklıdır. "Kut" yoktur. "Güçlü olan komutan sultan olur."

4. Akşitler (İhşidiler): Mısır'da kurulan ikinci devlet. Hicaz'a (Mekke-Medine) hakim olan ilk Türk devletidir.

2. İHŞİDİLER / AKŞİTLER (935 - 969)

"Kutsal Topraklara İlk Gidenler"

• İsim Anlamı: "Akşit", Abbasi halifesinin kurucuya verdiği unvandır. "Beyaz Güneş, Prens, Nur Yüzlü" demektir.

• Kurucu: Muhammed bin Togaç.

• En Kritik Özelliği (Banko Bilgi):

  • HİCAZ'A (Mekke ve Medine) hakim olan ilk Türk devletidir.

  • Kutsal topraklara Türk bayrağını ilk diken onlardır.

• Yıkılış: Tolunoğulları ile aynı kaderi paylaştılar (Yönetici Türk - Halk Arap uyuşmazlığı). Fatimiler (Şii bir devlet) tarafından yıkıldılar.

💡 KARŞILAŞTIRMA NOTU: Tolunoğulları ve İhşitlerin ortak özelliği; kısa ömürlü olmalarıdır. Bunun tek sebebi Halk-Yönetici uyumsuzluğudur.

3. MEMLÜKLER (KÖLEMENLER) (1250 - 1517)

"Tarihi Değiştiren Devler"

Burası çok önemli. Çünkü Memlükler, diğer Türk devletlerine hiç benzemez.

• Kuruluş: Eyyubi ordusundaki "Memlük" denilen köle askerlerin (Kıpçak Türkleri) isyan edip yönetimi ele geçirmesiyle kuruldu.

• İsim: Kendilerine "Ed-Devletü't-Türkiyye" (Türkiye Devleti) adını verdiler. Resmi dilleri Türkçeydi.

⚔️ Askeri Başarıları (Efsaneler)

Memlükler dünya tarihinde Moğolları durdurabilen TEK devlettir.

1. Ayn Calut Savaşı (1260): Moğol İlhanlılarını yendiler ve Suriye-Mısır'ı işgalden kurtardılar.

2. Elbistan Savaşı (1277): Moğolları bir kez daha yendiler.

3. Haçlıları Ortadoğu'dan tamamen attılar.

👑 Yönetim Sistemi (Veraset) - ÇOK DİKKAT!

Diğer tüm Türk devletlerinde (Hunlar, Göktürkler, Selçuklular, Osmanlılar) "Kut Anlayışı" vardır. Yani hükümdarlık babadan oğula geçer. AMA MEMLÜKLERDE KUT YOKTUR!

• Sistem: "Güçlü olan her komutan (Emir) hükümdar olabilir."

• Sonuç: Bu yüzden çok sık taht değişikliği olmuştur. Bir sürü hükümdar gelip geçmiştir ama devlet çok güçlü kalmıştır (Çünkü başa geçen kişi her zaman en güçlü askerdir).

🕌 Halifelik Meselesi

1258'de Moğollar Bağdat'ı yakıp yıkıp Abbasi halifesini öldürünce, halifenin amcası kaçıp Memlüklere sığındı.

• Memlük Sultanı Baybars, halifeyi Kahire'de koruma altına aldı.

• Amaç: Halifenin dini gücünü kullanarak İslam dünyasının lideri olmak. (Halife sadece simgesel din lideriydi, siyasi güç Memlük sultanındaydı).

💀 Yıkılış (Osmanlı Darbesi)

Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı ile rakiptiler.

• 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşlarını kaybettiler.

• Devlet yıkıldı, Halifelik Osmanlı'ya geçti, Kutsal Emanetler İstanbul'a taşındı.