BÖLÜM 9: EPİDEMİYOLOJİ VE HALK SAĞLIĞI MİKROBİYOLOJİSİ

9.1. GİRİŞ VE TEMEL KAVRAMLAR

Epidemiyoloji; sağlıkla ilgili olayların (hastalıkların) toplumdaki dağılımını, sıklığını ve bu dağılımı etkileyen nedenleri inceleyen bilim dalıdır. Sadece salgınları değil, kanser gibi bulaşıcı olmayan hastalıkları da inceler (Bu noktada patoloji kayıtları devreye girer).

Epidemiyolojinin temeli "Epidemiyolojik Üçgen" (Triad) modeline dayanır. Hastalık tek bir nedene bağlı değildir; üç faktörün etkileşimi sonucu ortaya çıkar:

1. Etken (Agent): Hastalığı yapan mikrop (Bakteri, virüs, mantar).

2. Konakçı (Host): Hastalığı alan canlı (İnsan, hayvan). Konağın yaşı, genetiği, bağışıklığı hastalığın seyrini belirler.

3. Çevre (Environment): Etken ile konağı buluşturan dış faktörler (Sıcaklık, kalabalık yaşam, temiz su eksikliği).

9.2. HASTALIK ÖLÇÜTLERİ (EPİDEMİYOLOJİK HIZLAR)

Bir hastalığın toplumdaki yükünü anlamak için iki temel terim kullanılır. Sınavlarda ve raporlarda en çok karıştırılan iki kavramdır:

1. İnsidans (Yeni Vaka Hızı): Belirli bir sürede (genellikle 1 yıl) ortaya çıkan YENİ vaka sayısıdır.

   • Anlamı: Hastalığın yayılma hızını ve riskini gösterir. (Örn: "Bugün 100 yeni grip vakası görüldü").

2. Prevalans (Yaygınlık Hızı): Belirli bir anda toplumda var olan TOPLAM (eski + yeni) vaka sayısıdır.

   • Anlamı: Hastalığın topluma yükünü gösterir. (Örn: "Şu an Türkiye'de 1 milyon diyabet hastası var").

   • Not: Kronik hastalıklarda (HIV, Diyabet) prevalans yüksek, insidans düşük olabilir.

9.3. ENFEKSİYON ZİNCİRİ VE BULAŞMA YOLLARI

Bir enfeksiyonun yayılması için bu zincirin tamamlanması gerekir. Halk sağlığının amacı bu zinciri herhangi bir halkasından kırmaktır.

9.3.1. Kaynak (Rezervuar)

Mikrobun doğada yaşadığı ve çoğaldığı yerdir.

• İnsan: Hasta veya taşıyıcılar (Örn: Tifo, HIV).

• Hayvan (Zoonoz): Hayvandan insana geçen hastalıklar (Örn: Kuduz, Brusella).

• Cansız Çevre: Toprak (Tetanoz), Su (Lejyonella).

9.3.2. Bulaşma Yolları (Transmisyon)

1. Doğrudan Temas: Öpüşme, cinsel ilişki, dokunma.

2. Dolaylı Temas (Fomitler): Mikrop bulaşmış eşyalar (kapı kolu, havlu, oyuncak) aracılığıyla.

3. Damlacık (Droplet): Öksürük/hapşırık ile saçılan büyük partiküller (>5 mikron). 1 metreden uzağa gidemez, yere düşer. (Örn: Grip, Meningokok).

4. Hava Yolu (Airborne): Havada asılı kalan çok küçük partiküller (<5 mikron). Metrelerce uzağa gidebilir. (Örn: Tüberküloz, Kızamık).

5. Vektör Aracılı: Böcekler (sivrisinek, kene) ile taşınma (Örn: Sıtma, Kırım Kongo).

9.4. SALGIN TİPLERİ

Hastalıkların görülme sıklığına göre sınıflandırılması:

1. Sporadik: Tek tük, düzensiz görülen vakalar (Örn: Kuduz).

2. Endemik: Bir bölgede her zaman, sabit seviyede görülen hastalık. (Örn: Afrika'da sıtma endemiktir).

3. Epidemik (Salgın): Beklenen vaka sayısının aniden üzerine çıkılmasıdır.

4. Pandemik: Salgının kıtalararası yayılması ve küresel hale gelmesidir (Örn: COVID-19, 1918 İspanyol Gribi).

9.5. HASTANE ENFEKSİYONLARI (NOSOKOMİYAL ENFEKSİYONLAR)

Sağlık çalışanlarını (seni ve beni) en çok ilgilendiren kısımdır.

• Tanım: Hastaneye yattıktan 48-72 saat sonra gelişen enfeksiyonlardır. Hasta hastaneye geldiğinde bu mikrop onda yoktur, hastaneden kapmıştır.

• En Sık Etkenler: Genellikle çok dirençli bakterilerdir.

  • E. coli (İdrar yolu enfeksiyonları - Sonda kaynaklı).

  • S. aureus (Cerrahi yara enfeksiyonları).

  • Pseudomonas ve Acinetobacter (Yoğun bakım pnömonileri - Ventilatör kaynaklı).

• En Önemli Önlem: EL YIKAMA. Hastane enfeksiyonlarını önlemenin %1 numaralı yolu, her işlemden önce ve sonra elleri yıkamaktır.

9.6. HALK SAĞLIĞI ÖNLEMLERİ VE LABORATUVARIN ROLÜ

Hastalıklarla savaşta stratejiler şunlardır:

9.6.1. Bağışıklama (Aşılama)

• Sürü Bağışıklığı (Herd Immunity): Toplumun büyük bir kısmı (%80-95) aşılandığında, mikrop yayılacak kişi bulamaz. Böylece aşı olamayanlar (bebekler, kanser hastaları) da korunmuş olur.

9.6.2. Sürveyans (Takip)

Hastalıkların sürekli izlenmesidir. Laboratuvarlar burada kilit roldedir.

• Bildirimi Zorunlu Hastalıklar: Tanısı konulduğu an Sağlık Bakanlığı'na bildirilmesi gereken hastalıklardır. (Örn: HIV, Tüberküloz, Kızamık, Sıtma). Bir patoloji teknikeri tüberküloz tanısı koyduğunda veya bir mikrobiyolog kan kültüründe brusella bulduğunda bunu gizleyemez, bildirmek yasal zorunluluktur.

9.6.3. İzolasyon ve Karantina

• İzolasyon: Hasta olan kişinin ayrılmasıdır.

• Karantina: Hastalıkla temas etmiş (henüz hasta olup olmadığı belli olmayan) kişinin kuluçka süresi boyunca gözlem altında tutulmasıdır.

9.7. TARİHTEN BİR NOT: JOHN SNOW VE KOLERA

Senin tarihe olan ilgini bildiğim için buraya küçük bir kutu ekleyebiliriz:

Epidemiyolojinin Babası: John Snow 1854 yılında Londra'da büyük bir kolera salgını yaşanıyordu. O dönemde insanlar hastalığın "kötü havadan" (Miasma teorisi) bulaştığını sanıyordu. Dr. John Snow, bir harita alıp ölenlerin evlerini işaretledi. Haritada ölümlerin, Broad Street sokağındaki bir su tulumbası etrafında kümelendiğini fark etti. Tulumbanın kolunu söktürdü ve salgın durdu. Bu olay, mikrobiyoloji laboratuvarı henüz kurulmadan önce, epidemiyolojik mantıkla bir salgının nasıl çözüldüğünün ilk kanıtıdır.

Yazar Notu:

Laboratuvar teknikerleri sadece tüplerle çalışmaz; o tüplerin içindeki veriler birleşerek halk sağlığı politikalarını oluşturur. Kanser kayıtçılığı (patoloji) veya enfeksiyon sürveyansı (mikrobiyoloji), toplum sağlığının hafızasıdır.