BÖLÜM 4: İMMÜNOLOJİ (BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ)

4.1. GİRİŞ VE TEMEL KAVRAMLAR

İmmünoloji, vücudun "kendinden olanı" (Self) "yabancı olandan" (Non-self) ayırt etme ve yabancı olanı yok etme yeteneğini inceleyen bilim dalıdır.

Bağışıklık sistemi tek bir organdan oluşmaz; tüm vücuda yayılmış hücreler, dokular ve moleküllerden oluşan karmaşık bir ağdır. Bu sistem iki ana savunma hattından oluşur:

1. Doğal (Innate) Bağışıklık: Doğuştan gelen, hızlı ama spesifik olmayan savunma.

2. Edinsel (Adaptive) Bağışıklık: Sonradan kazanılan, yavaş ama hedefe özel ve hafızalı savunma.

4.2. BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ ORGANLARI

Savunma hücrelerinin üretildiği, eğitildiği ve savaştığı yerlerdir.

1. Primer (Birincil) Lenfoid Organlar: Hücrelerin fabrikası ve okuludur.

   • Kemik İliği: Tüm kan hücrelerinin (lökositler dahil) üretildiği yerdir. B lenfositler burada olgunlaşır.

   • Timus: Göğüs kafesinde, kalbin önünde bulunur. T lenfositlerin "eğitim kampıdır". Burada "kendi dokusuna saldırmamayı" öğrenirler.

2. Sekonder (İkincil) Lenfoid Organlar: Savaşın olduğu cephelerdir. Antijen ile bağışıklık hücrelerinin karşılaştığı yerlerdir.

   • Lenf Nodları: Lenf sıvısını süzer.

   • Dalak: Kanı süzer.

   • MALT (Mukoza İlişkili Lenfoid Doku): Bademcikler, Peyer plakları (bağırsak).

4.3. DOĞAL (INNATE) BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ

Vücudun ilk savunma hattıdır. Ayrım yapmaz, her yabancıya saldırır ve hafızası yoktur.

4.3.1. Fiziksel ve Kimyasal Bariyerler

• Deri: Sağlam bir deri, mikropların girmesini engelleyen en büyük bariyerdir.

• Mide Asidi: Düşük pH ile besinlerle gelen mikropları yakar.

• Lizozim: Gözyaşı ve tükürükte bulunan, bakteri duvarını parçalayan enzim.

4.3.2. Doğal Bağışıklık Hücreleri

• Nötrofiller: İlk yanıt veren "piyade askerlerdir". Enfeksiyon bölgesine ilk koşarlar, bakteriyi yutar (fagositoz) ve ölürler (irin/cerahat oluşumu).

• Makrofajlar: "Büyük yiyicilerdir". Hem mikropları yutar hem de çöpçü gibi ölü dokuları temizler. Ayrıca yuttuğu mikrobun parçasını T hücrelerine sunarak "bakın düşman bu" der (Antijen Sunumu).

• Natural Killer (NK) Hücreleri: Virüsle enfekte olmuş hücreleri veya kanserleşmiş hücreleri tanır ve yok eder.

4.3.3. İnflamasyon (Yangı)

Vücudun yaralanmaya veya enfeksiyona verdiği standart tepkidir. 4 ana belirtisi vardır:

1. Rubor (Kızarıklık)

2. Calor (Isı artışı)

3. Tumor (Şişlik)

4. Dolor (Ağrı)

4.4. EDİNSEL (ADAPTİF) BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ

Doğal bağışıklık yetersiz kaldığında devreye giren "Özel Kuvvetler"dir. Tanıması zaman alır (günler sürer) ancak hedefi 12'den vurur ve asla unutmaz (Hafıza).

4.4.1. T Lenfositler (Hücresel Bağışıklık)

Timusta olgunlaşırlar. Antikor üretmezler, göğüs göğüse savaşırlar.

• Helper (Yardımcı) T Hücreleri (CD4): Sistemin "Generalleridir". Emri verir, B hücrelerini ve diğerlerini aktive ederler. (HIV virüsü tam olarak bu komutanları öldürdüğü için bağışıklık çöker).

• Sitotoksik T Hücreleri (CD8): "Suikastçilerdir". İçine virüs girmiş hücreyi bulur ve onu patlatarak öldürür.

4.4.2. B Lenfositler (Humoral Bağışıklık)

Kemik iliğinde olgunlaşırlar. Uyarıldıklarında Plazma Hücrelerine dönüşürler ve ANTİKOR fırlatırlar. Uzaktan savaşı yönetirler (Topçular).

4.5. ANTİJENLER VE ANTİKORLAR

• Antijen: Vücuda giren ve bağışıklık sistemini tetikleyen yabancı molekül (Düşman bayrağı).

• Antikor (İmmünoglobulin - Ig): B hücrelerinin ürettiği, antijene "Y" harfi şeklinde yapışan protein silahlarıdır.

4.5.1. Antikor Çeşitleri (GAMDE)

1. IgG: Kanda en çok bulunan. Kronik enfeksiyonu gösterir. Plasentadan bebeğe geçerek onu koruyan tek antikordur.

2. IgM: Enfeksiyonda ilk üretilen antikordur. Kanda IgM yüksekse hastalık "şu an" vardır (Akut enfeksiyon).

3. IgA: Mukozalarda (süt, tükürük, bağırsak sıvısı) bulunur. Yüzeyleri korur.

4. IgE: Alerjik reaksiyonlarda ve parazit enfeksiyonlarında yükselir.

5. IgD: B hücrelerinin yüzeyinde bulunur, reseptör görevi görür.

4.6. BAĞIŞIKLIK TİPLERİ VE AŞILAR

Bağışıklık nasıl kazanılır?

1. Aktif Bağışıklık (Kalıcı): Vücudun kendi antikorunu üretmesidir.

   • Doğal: Hastalığı geçirerek.

   • Yapay: Aşı ile (Zayıflatılmış mikrop verilerek vücuda "tatbikat" yaptırılır).

2. Pasif Bağışıklık (Geçici): Hazır antikor verilmesidir.

   • Doğal: Anne sütünden veya plasentadan bebeğe geçiş.

   • Yapay: Serum tedavisi (Örn: Tetanoz antikoru enjekte edilmesi).

4.7. AŞIRI DUYARLILIK (HİPERSENSİTİVİTE)

Bağışıklık sisteminin bazen gereksiz yere aşırı tepki verip vücuda zarar vermesidir.

• Tip 1 (Anafilaktik): Alerjiler. IgE antikorları rol oynar. (Arı sokması, penisilin alerjisi). Histamin salınır.

• Otoimmünite: Bağışıklık sisteminin "dost-düşman" ayrımını kaybedip kendi dokularına saldırmasıdır. (Örn: Romatoid Artrit, Haşimato Tiroiditi, Tip 1 Diyabet).

PATOLOJİ KÖŞESİ: LAB NOTLARI

Berkay, bu kısım senin mesleki pratiğin için özel notlardır:

• Lenfoma Tanısı: Patolojide lenfoma şüphesi olan bir lenf noduna bakarken, o hücrelerin B hücresi mi yoksa T hücresi mi olduğunu anlamak için İmmünohistokimya (IHC) boyaları kullanırsın.

  • CD3: Genellikle T hücrelerini boyar.

  • CD20: Genellikle B hücrelerini boyar.

• Granülom: Vücut bir mikrobu (örn: Tüberküloz) öldüremezse, makrofajlar birleşip onu hapseder ve etrafına duvar örer. Patolojide gördüğün o "Granülomatöz iltihap" aslında bağışıklık sisteminin "karantina" çabasıdır.