Harika seçim. Şimdiye kadar öğrendiğimiz teorik bilgilerin (bakteri, virüs, ilaçlar) hastanede gerçek hayata nasıl döküldüğünü göreceğiz. Burası, bir laboratuvar teknikerinin "mutfağıdır".

Bir patoloji teknikeri olarak biyopsi süreçlerine hakimsin; mikrobiyolojide de benzer bir "örnekten tanıya" süreci işler, ancak buradaki numuneler çok daha çeşitli ve canlıdır.

İşte kitabın ve dersevreni.com için, laboratuvar iş akışını adım adım anlatan Klinik Mikrobiyoloji bölümü:

BÖLÜM 8: KLİNİK MİKROBİYOLOJİ VE LABORATUVAR UYGULAMALARI

8.1. GİRİŞ VE LABORATUVARIN AMACI

Klinik mikrobiyoloji laboratuvarının temel amacı, hastadan alınan örnekte enfeksiyon etkenini (patojeni) bulmak, adını koymak ve hangi ilacın (antibiyotiğin) onu öldüreceğini doktora raporlamaktır.

Bu süreç 3 ana aşamadan oluşur:

1. Pre-Analitik (Örnek Alımı): En kritik aşamadır. Yanlış örnek, yanlış tanı demektir.

2. Analitik (İnceleme ve Ekim): Laboratuvar içindeki işlemler.

3. Post-Analitik (Raporlama): Sonucun doktora iletilmesi.

8.2. PRE-ANALİTİK EVRE: NUMUNE ALIMI VE TAŞINMASI

Mikrobiyolojinin altın kuralı şudur: "Çöp girerse, çöp çıkar." (Garbage in, garbage out). Eğer örnek yanlış alınmışsa, dünyanın en iyi cihazları bile doğru sonuç veremez.

8.2.1. Temel İlkeler

• Örnek, antibiyotik başlanmadan önce alınmalıdır.

• Örnek, enfeksiyonun olduğu yerden (yara, boğaz, idrar) doğru teknikle alınmalıdır.

• Tükürük ile balgam karıştırılmamalıdır.

• Numune en kısa sürede (genellikle 2 saat içinde) laboratuvara ulaştırılmalıdır.

8.2.2. Kritik Örnek Türleri

• Kan Kültürü: Sepsis (kan zehirlenmesi) şüphesinde alınır. Deri temizliği çok iyi yapılmalıdır ki derideki bakteriler (kontaminasyon) kana karışmasın. Genellikle ateş yükselirken, farklı kollardan 2 set alınır.

• BOS (Beyin Omurilik Sıvısı): Menenjit şüphesinde belden alınır. Acil örnektir, bekletilemez ve asla buzdolabına konmaz (Menenjit bakterileri soğukta ölür).

• İdrar: "Orta akım" idrarı olmalıdır. İlk gelen idrar üretra ağzındaki mikropları temizler, bu yüzden dökülür; orta kısım steril kaba alınır.

• Gaita (Dışkı): Parazit veya ishal etkenleri için alınır.

8.3. ANALİTİK EVRE: EKİM VE BESİYERLERİ

Numune laboratuvara gelince ilk iş mikroskobik inceleme (Gram boyama) yapılır, ardından bakterilerin beslenip çoğalması için "Besiyerlerine" (Agar) ekilir.

8.3.1. Besiyeri Çeşitleri

Bakterilerin menüsü geniştir. Aradığımız bakteriye göre farklı "tabaklar" kullanırız:

1. Genel Besiyerleri (Besleyici):

   • Kanlı Agar: İçinde %5 koyun kanı bulunur. Bakterilerin çoğu burada ürer. Ayrıca bakterinin kanı parçalayıp parçalamadığına (Hemoliz) bakılır. (Örn: Streptokoklar).

   • Jeloz (Nutrient Agar): En temel besiyeridir.

2. Zenginleştirilmiş Besiyerleri: Nazlı bakteriler için kullanılır.

   • Çikolata Agar: İçindeki kan ısıtılarak "pişmiş" (kahverengi) haldedir. Kan hücrelerinin içindeki faktörler açığa çıkar. Haemophilus ve Neisseria gibi zor üreyen bakteriler için şarttır.

3. Ayırt Edici (Diferansiyel) Besiyerleri:

   • EMB (Eosin Methylene Blue) ve MacConkey Agar: Sadece Gram negatif bakterileri (Örn: E. coli) üretir, Gram pozitifleri baskılar. Ayrıca bakterinin laktozu fermente edip etmediğini rengine bakarak anlarız (E. coli metalik yeşil parlar).

8.4. BAKTERİ TANIMLAMA (İDENTİFİKASYON)

Ekim yapıldı, ertesi gün petride koloniler (bakteri kümeleri) görüldü. Peki bu bakteri kim? Adını koymak için şu adımları izleriz:

8.4.1. Koloni Morfolojisi

Koloninin rengi, şekli, kokusu ve kanlı agarda hemoliz yapıp yapmadığına bakılır.

• Örnek: Pseudomonas bakterisi üzüm/meyve gibi kokar ve parlak yeşil pigment üretir.

8.4.2. Biyokimyasal Testler

Bakterinin enzimlerini test ederiz.

• Katalaz Testi: Koloni üzerine hidrojen peroksit damlatılır. Köpürürse (+) Stafilokok, köpürmezse (-) Streptokoktur.

• Koagülaz Testi: Stafilokokları ayırmak için yapılır. Plazmayı pıhtılaştırıyorsa S. aureus (en tehlikelisi), pıhtılaştırmıyorsa diğerleridir (CNS).

• Oksidaz Testi: Gram negatiflerde Pseudomonas (+) ile E. coli (-) ayrımını yapar.

8.4.3. Otomatize Sistemler (VITEK / Phoenix)

Modern laboratuvarlarda artık elle test yapmak yerine kartlı sistemler kullanılır. Bakteri süspansiyonu cihaza verilir; cihaz 6-12 saat içinde bakterinin adını ve hangi antibiyotiğe duyarlı olduğunu ekrana yazar.

8.4.4. MALDI-TOF MS

Son teknoloji devrimidir. Bakteri proteinlerini lazerle iyonlaştırıp kütlelerine göre ayırır. Dakikalar içinde, çok ucuza ve %99 doğrulukla bakterinin adını (Tür düzeyinde) söyler.

8.5. POST-ANALİTİK EVRE VE RAPORLAMA

Sonuçlar bulunduktan sonra klinisyene iletilir.

• Panik Değerler (Kritik Sonuçlar): Beklenmesi hayati risk taşıyan sonuçlardır. (Örn: Kanda veya BOS'ta bakteri görülmesi). Bunlar sisteme girilmeden önce telefonla doktora derhal bildirilir.

• Antibiyogram Raporu: "Duyarlı (S)", "Dirençli (R)" veya "Orta Duyarlı (I)" şeklinde raporlanır.

TEKNİKERİN GÖZÜNDEN: PATOLOJİ vs MİKROBİYOLOJİ

Berkay, bu iki laboratuvar arasındaki temel fark şudur:

• Patolojide: Doku ölüdür (tespit edilmiştir), zaman baskısı nispeten azdır, morfoloji (görüntü) esastır.

• Mikrobiyolojide: Numune canlıdır, zamanla yarışılır (bakteri ölmeden ekilmelidir veya hızla üreyip hastayı öldürmeden tanınmalıdır), biyokimya ve üreme özellikleri esastır.

• Ancak Moleküler Yöntemler (PCR) her iki laboratuvarın ortak kesişim kümesidir.