Harika, mikrobiyolojinin en "renkli" ve ökaryotik dünyasına, yani Mikolojiye (Mantar Bilimi) geçiyoruz. Senin patoloji teknikeri olman burada çok büyük avantaj; çünkü mantarlar doku kesitlerinde (histopatolojide) özel boyalarla en net görülen mikroorganizmalardan biridir.

Ayrıca daha önceki sohbetlerimizde mikolojiye ve mantar cinslerine özel ilgin olduğunu biliyorum. Bu bölümü, hem genel biyolojik yapıyı hem de tıbbi yönü kapsayacak şekilde, dersevreni.com formatına uygun olarak hazırladım.

BÖLÜM 3: GENEL MİKOLOJİ (MANTARLAR)

3.1. GİRİŞ VE MANTARLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ

Mantarlar (Fungi), doğada ayrıştırıcı (saprofit) olarak görev yapan, ökaryotik hücre yapısına sahip geniş bir canlı alemidir. Mikrobiyolojide bizi ilgilendiren kısım, insanlarda hastalık yapan (patojen) mikroskobik mantarlardır.

Bakterilerden En Önemli Farkları (Ökaryotik Yapı):

• Çekirdek: Gerçek bir zarla çevrili çekirdekleri, mitokondrileri ve endoplazmik retikulumları vardır. Yani yapısal olarak insan hücresine bakteriden daha çok benzerler. (Bu yüzden mantar ilaçlarının insan hücresine yan etkisi daha fazladır).

• Klorofil: İçermezler, fotosentez yapamazlar. Hazır besin alırlar (Heterotrof).

3.2. MANTAR HÜCRE YAPISI

Mantar hücresini bakteriden ayıran iki kritik yapısal fark vardır. Bu farklar, antifungal ilaçların ve laboratuvar tanısının temelini oluşturur.

3.2.1. Hücre Duvarı

Bakterilerdeki peptidoglikan yerine, mantar hücre duvarı şunlardan oluşur:

• Kitin: Böceklerin dış iskeletinde de bulunan, sert ve dayanıklı polisakkarit yapı.

• Glukan ve Mannan: Duvarın diğer bileşenleridir. (Echinocandin grubu ilaçlar Glukan sentezini bozar).

3.2.2. Hücre Zarı

İnsan hücre zarında kolesterol bulunurken, mantar hücre zarında Ergosterol bulunur.

• Önemi: Mantar ilaçlarının çoğu (Amfoterisin B, Azoller) ergosterole saldırarak mantarı öldürür.

3.3. MORFOLOJİK SINIFLANDIRMA

Mantarlar mikroskop altında temel olarak iki formda görülür:

3.3.1. Küf Mantarları (Molds) - İpliksi Mantarlar

Çok hücreli, pamuksu veya kadifemsi koloniler oluşturan mantarlardır (Örn: Ekmeğin küflenmesi).

• Hif (Hyphae): Mikroskopta görülen uzun, tüp şeklindeki ipliksi uzantılardır.

  • Septalı Hif: Enine bölmelerle ayrılmış (Örn: Aspergillus).

  • Septasız (Hiyalin) Hif: Bölmesiz, boru gibi (Örn: Mucor).

• Miselyum: Hiflerin bir araya gelerek oluşturduğu ağ yapısıdır (Gözle görülen kısım).

3.3.2. Maya Mantarları (Yeasts)

Tek hücreli, yuvarlak veya oval yapılı mantarlardır.

• Bakteri kolonisine benzer, kremsi ve parlak koloniler oluştururlar.

• En bilinen örnek: Candida albicans (Pamukçuk etkeni), Cryptococcus neoformans.

• Psödohif (Yalancı Hif): Bazı mayalar (Candida) tomurcuklanırken hücreler birbirinden ayrılmaz ve zincir oluşturur. Buna yalancı hif denir.

3.3.3. Dimorfik Mantarlar (İki Şekilliler)

Burası "Tıbbi Mikoloji"nin en kritik konusudur. Bu mantarlar ortam sıcaklığına göre kılık değiştirirler.

• Kural: "Vücutta Maya, Doğada Küf".

  • 25°C'de (Oda ısısı/Doğa): Küf formundadırlar.

  • 37°C'de (Vücut ısısı/Enfeksiyon): Maya formuna dönüşürler.

  • Örnek: Histoplasma, Blastomyces. (Genellikle solunum yoluyla bulaşan sistemik mantarlardır).

3.4. ÜREME (REPRODÜKSİYON)

Mantarlar hem eşeyli hem eşeysiz üreyebilirler. Tanımlamada genellikle "Spor" yapılarına bakılır.

1. Tomurcuklanma (Budding): Mayaların (Örn: Saccharomyces, Candida) ana üreme şeklidir. Ana hücreden bir çıkıntı oluşur ve ayrılarak yeni hücreyi yapar.

2. Sporlanma: Küf mantarları, hiflerin ucunda "Konidya" veya "Sporangiospor" adı verilen binlerce küçük spor üretir. Bu sporlar havaya karışır; solunduğunda enfeksiyon veya alerji yapar.

3.5. MANTAR HASTALIKLARI (MİKOZLAR)

Mantar enfeksiyonlarına "Mikoz" denir ve yerleşim yerine göre 4'e ayrılır:

3.5.1. Yüzeysel Mikozlar (Dermatofitozlar)

Sadece ölü dokuya (derinin keratin tabakası, saç, tırnak) yerleşirler. Canlı dokuya inmezler.

• Halk arasında "Kıl kurdu" veya "Tinea" olarak bilinir (Ayak mantarı, saç kıran).

• Etkenler: Trichophyton, Microsporum.

3.5.2. Subkutan Mikozlar

Deri altına, genellikle diken batması veya travma sonucu yerleşen, kronik enfeksiyonlardır. (Örn: Sporotrikoz - Gül bahçıvanı hastalığı).

3.5.3. Sistemik Mikozlar

Sporların solunmasıyla akciğerlerde başlayan ve kan yoluyla tüm vücuda yayılabilen ciddi enfeksiyonlardır. Genellikle dimorfik mantarlar yapar.

3.5.4. Fırsatçı Mikozlar

Normalde bağışıklığı sağlam kişide hastalık yapmayan, ancak bağışıklık düştüğünde (Kanser, AIDS, Antibiyotik kullanımı) saldıran mantarlardır.

• Candida: Antibiyotik sonrası vajinal mantar veya pamukçuk.

• Aspergillus: Akciğerde mantar topu (Aspergilloma).

3.6. LABORATUVAR TANISI (PATOLOJİ VE MİKROBİYOLOJİ BAKIŞI)

Bir patoloji teknikeri olarak bu kısım senin uzmanlık alanınla doğrudan örtüşüyor.

3.6.1. Direkt Mikroskopi

• %10-20 KOH (Potasyum Hidroksit): Deri, saç veya tırnak örneği üzerine damlatılır. KOH, insan hücrelerini (keratini) eritir ancak mantarın kitin duvarına zarar veremez. Böylece mantar hifleri mikroskopta kabak gibi ortaya çıkar.

3.6.2. Kültür

• Sabouraud Dextrose Agar (SDA): Mantarların "Altın Standart" besiyeridir. pH'ı düşüktür (asidiktir) ve yüksek şeker içerir. Bu sayede bakterilerin üremesini baskılar, mantarları coşturur.

• Küflerin üremesi 1-4 hafta sürebilir (Bakteriler gibi 24 saatte üremez).

3.6.3. Histopatolojik Boyalar (Patoloji İçin)

Doku kesitlerinde mantarı görmek için rutin H&E boyası bazen yetersiz kalır. Özel boyalar kullanılır:

• GMS (Grocott-Gomori Methenamine Silver): Mantar duvarını SİYAH, zemini yeşil boyar. Mantarlar siyah iskelet gibi görünür.

• PAS (Periodic Acid-Schiff): Mantar duvarındaki polisakkaritleri KIRMIZI/PEMBE (Macenta) boyar.

3.7. BAKTERİ VE MANTAR KARŞILAŞTIRMASI