Osmanlı Devleti Kültür ve Medeniyet
🏛️ 1. DEVLET TEŞKİLATI VE VERASET SİSTEMİ
Osmanlı'yı 600 yıl ayakta tutan şey, değişime ayak uydurmasıdır. Bunu en iyi **"Veraset Sistemi"**ndeki (Tahta geçme kuralı) değişimde görürüz.
A) Verasetin Evrimi (Merkezi Otoriteyi Güçlendirme Adımları)
Osman ve Orhan Bey: "Ülke hanedanın (sülalenin) ortak malıdır." (Eski Türk geleneği. Taht kavgası çok olur).
I. Murat: "Ülke hükümdar ve oğullarınındır." (Amcalar elendi. Otorite arttı).
Fatih Sultan Mehmet (Kanunname-i Ali Osman): "Ülke sadece padişahındır." (Kardeş katli yasallaştı. Amaç: Devletin bekası için en güçlü olan başa geçsin).
I. Ahmet: "Ekber ve Erşed Sistemi." (Hanedanın en yaşlı ve en akıllısı başa geçer).
Sonuç: Taht kavgaları bitti AMA şehzadeler sancağa gitmediği için (Kafes Usulü) deneyimsiz ve akıl sağlığı bozuk padişahlar yetişti.
B) Hükümdarlık Sembolleri
Standartlar: Hutbe, Sikke, Tuğ, Sancak, Otağ, Nevbet (Davul).
Detaylar:
Çetr: Saltanat şemsiyesi.
Gaşiye: Eyer örtüsü.
Cülus: Bahşiş dağıtımı.
Hilat / Tıraz: Hükümdar kaftanı.
⚠️ KRİTİK NOT: Osmanlı padişahları İslamiyet öncesindeki "Kağan, İdikut, Şanyü" gibi unvanları KULLANMAZ. Ama "Han, Hakan, Bey, Gazi, Sultan, Padişah, Hüdavendigar" kullanır.
🏰 2. SARAY YAPISI (Yönetim Merkezi)
Osmanlı sarayı (Topkapı) sadece ev değil, devlettir. Üç bölüme ayrılır:
1. BİRUN (Dış Saray)
Devlet işlerinin görüşüldüğü, elçilerin kabul edildiği yer.
Babüssaade kapısı ile Enderun'a bağlanır.
Burada "Altı Bölük Halkı", "Müteferrikalar" (Hizmetliler) bulunur.
2. ENDERUN (İç Saray)
Burası bir OKULDUR. Devşirme çocukların devlet adamı (Sadrazam, Vezir) olmak için yetiştirildiği yerdir.
Padişahın özel hayatı (Has Oda) buradadır.
Önemli Odalar: Kiler Odası (Yiyecek), Seferli Odası (Berber, terzi vb.), Hazine Odası.
3. HAREM
Padişahın ailesinin yaşadığı yer. Aynı zamanda bir Kız Okuludur.
⚖️ 3. DİVAN-I HÜMAYUN (Bakanlar Kurulu)
Orhan Bey kurdu, II. Mahmut kaldırdı. En yüksek karar organıdır.
A) Asli Üyeler (Kim Nedir?)
| Üye | Günümüz Karşılığı | Özellik & Detay (Sınavlık) |
| Sadrazam (Vezir-i Azam) | Başbakan | Padişahın mutlak vekilidir. Mührü taşır. Serdar-ı Ekrem unvanıyla sefere gider. |
| Kubbealtı Vezirleri | Devlet Bakanları | Sadrazama yardımcı olurlar. |
| Kazasker | Adalet + Milli Eğitim Bak. | Kadı ve Müderrisleri atar. DİKKAT: Kökeni mutlaka Müslüman/Türk olmalıdır (Devşirme olamaz). |
| Defterdar | Maliye Bakanı | Bütçeyi hazırlar. Anadolu ve Rumeli diye ikiye ayrılır (Rumeli kıdemlidir). |
| Nişancı | Tapu Kadastro + Özel Kalem | Belgelere Tuğra çeker. Fethedilen toprakları Tahrir Defterlerine kaydeder. Dirlik topraklarını dağıtır. |
| Reisülküttab | Dışişleri Bakanı | Önceden Nişancı'ya bağlıydı, 17. yy'da diplomasi artınca bakan oldu. |
| Şeyhülislam (Müftü) | Diyanet İşleri Bşk. | Divana sonradan katıldı. Kararlara "Olur" (Fetva) verir. Protokolde Sadrazama eşittir. |
| Kaptan-ı Derya | Donanma Komutanı | İstanbul'daysa divana katılır. İlk üye olan: Barbaros Hayrettin Paşa. |
🌍 4. TAŞRA TEŞKİLATI (Eyalet Yönetimi)
Osmanlı eyaletleri Vergi Toplama Usulüne göre üçe ayrılır. Burası çok karıştırılır, dikkat!
1. SALYANESİZ (Yıllıksız) Eyaletler
Yer: Merkeze yakın yerler (Anadolu, Rumeli).
Sistem: Tımar Sistemi uygulanır.
Vergi: Nakit vergi toplanmaz, asker (Cebelü) yetiştirilir. Devletin kasasından para çıkmaz.
2. SALYANELİ (Yıllıklı) Eyaletler
Yer: Merkezden uzak yerler (Mısır, Trablusgarp, Cezayir, Yemen).
Sistem: İltizam Sistemi uygulanır.
Vergi: Vergiler açık artırma ile (Mültezimlere) satılır ve peşin alınır.
Amaç: Devletin NAKİT para ihtiyacını karşılamak.
3. İMTİYAZLI Eyaletler
İç işlerinde serbest, dış işlerinde bağlı.
Kırım: Vergi vermez, asker verir. (Yöneticisine "Giray" denir).
Hicaz: Vergi de vermez, asker de vermez. (Kutsal topraklar olduğu için üstüne "Surre Alayları" ile para gönderilir).
Eflak-Boğdan: Vergi verir, yöneticisine "Voyvoda" denir.
.webp "osmanlı eyalet haritası")
⚔️ 5. ORDU SİSTEMİ
A) KAPIKULU ASKERLERİ (Merkez Ordusu)
Padişahın yanındadırlar. Devşirme kökenlidirler. 3 ayda bir Ulufe maaşı alırlar.
Piyadeler (Yaya):
Acemi Ocağı: İlk eğitim yeri.
Yeniçeriler: Ana vurucu güç.
Cebeciler: Silah yapım/onarım.
Topçular & Top Arabacıları.
Lağımcılar: Tünel kazıp sur yıkanlar (İstihkam).
Humbaracılar: Havan topu ve el bombası atanlar.
Süvariler (Atlı - Altı Bölük Halkı):
Sipahiler & Silahtarlar: Padişahın çadırını korurlar.
Sağ & Sol Ulufeciler: Saltanat sancaklarını korurlar.
Sağ & Sol Garipler: Hazineyi ve ganimeti korurlar.
B) EYALET ASKERLERİ (Tımarlı Sipahiler)
Ordunun en kalabalık kısmıdır.
Türklerden oluşur.
Devletten maaş almazlar, toprak geliri ile geçinirler.
Devlete yükleri sıfırdır. Barışta çiftçi, savaşta askerdirler.
C) YARDIMCI KUVVETLER (Özel Birlikler - Çok Sorulur!)
Akıncılar: Sınır güvenliği, keşif, ilk saldırı.
Deliler: Gözünü budaktan sakınmayan, tokatçı birlikler.
Azaplar: Bekar Türk erkekleri.
Beşliler: Sınır kalelerini koruyanlar.
Sakalar: Su taşıyanlar.
Turnalar: Haberci / Postacı.
Derbentçiler: Geçitleri ve yolları koruyanlar.
🌱 6. TOPRAK SİSTEMİ (Miri Arazi)
Osmanlı'da toprağın sahibi Allah, denetleyicisi Devlet, işletmecisi Halktır. Satılamaz, devredilemez.
DİRLİK TOPRAKLARI (Gelirine Göre Maaş Olarak Verilenler):
HAS: Geliri 100.000 akçeden fazla. (Padişah, Sadrazam, Şehzade).
ZEAMET: Geliri 20.000 - 100.000 arası. (Orta dereceli memurlar, Kadı, Subaşı).
TIMAR: Geliri 3.000 - 20.000 arası. (Askerlere verilir).
DİĞER TOPRAK ÇEŞİTLERİ (Terim Sorusu Gelir):
Paşmaklık: Geliri padişahın annesi ve kızlarına (Saray kadınlarına).
Ocaklık: Geliri kale muhafızlarına ve tersane giderlerine.
Yurtluk: Sınır boylarındaki askerlere.
Mukataa: Geliri doğrudan hazineye giden topraklar (İltizam uygulanan yerler).
Malikane: Mukataaların ömür boyu kiralanması (1695'ten sonra).
Vakıf: Geliri hayır kurumlarına (Vergi alınmaz).
💰 7. EKONOMİ VE ESNAF TEŞKİLATI (LONCA)
Ahilik teşkilatının Osmanlı'daki devamıdır. Tek farkı: Lonca'ya gayrimüslimler de girebilir.
Terimler Sözlüğü:
Gedik: Dükkan açma ruhsatı/hakkı. (Sınırlıdır, herkes açamaz).
Narh Sistemi: Devletin fiyata müdahale etmesi (Fiyat belirleme).
Fütüvvetname: Esnafın uyması gereken kuralların yazdığı tüzük.
Kethüda: Esnaf ile devlet arasındaki arabulucu.
Ehl-i Hibre: Malların kalitesini denetleyen bilirkişi.
Vergi Türleri:
Öşür: Müslüman çiftçiden alınan ürün vergisi (1/10).
Haraç: Gayrimüslim çiftçiden alınan ürün vergisi.
Cizye: Gayrimüslim sağlıklı erkeklerden alınan "askerlik yapmama" vergisi.
Ağnam: Küçükbaş hayvan vergisi (Osman Bey'in ilk vergisi).
Çiftbozan: Tarlasını 3 yıl üst üste ekmeyenden alınan ceza vergisi.
Avarız: Olağanüstü hal vergisi (Savaş, deprem).
Bac: Pazar yeri vergisi.
Osmanlı'da para
Osmanlı'da para, sadece bir alışveriş aracı değil, aynı zamanda bağımsızlığın ve ekonomik gücün en büyük sembolüdür (Hutbe okutmakla eş değerdir).
Osmanlı parasının evrimini, devletin büyümesiyle paralel olarak Bakır - Gümüş - Altın -Kağıt sıralamasıyla aklında tutmalısın.
İşte sınavda hayat kurtaracak o kronolojik liste ve detaylar:
💰 1. İLK BAKIR PARA (Mangır)
Padişah: Osman Bey
Detay: Yakın zamana kadar ilk parayı Orhan Bey bastırdı diye biliniyordu. Ancak yapılan arkeolojik kazılarda Osman Bey dönemine ait bakır paralar bulundu.
Anlamı: Devlet henüz kurulma aşamasında, ekonomi küçük ama bağımsızlık ilan edilmiş.
🥈 2. İLK GÜMÜŞ PARA (Akçe)
Padişah: Orhan Bey
Detay: Osmanlı'nın temel para birimidir. Yüzyıllarca maaşlar ve vergiler "Akçe" üzerinden hesaplanmıştır.
Anlamı: Devletleşme tamamlandı, ekonomi büyüdü.
🥇 3. İLK ALTIN PARA (Sultani / Sikke-i Hasene)
Padişah: Fatih Sultan Mehmet
Detay: İstanbul'un fethinden sonra basılmıştır. Venedik dükası örnek alınmıştır.
Anlamı: İmparatorluk seviyesine geçildi, hazine zenginleşti, dünya ekonomisine kafa tutuluyor.
📜 4. İLK KAĞIT PARA (Kaime)
Padişah: Sultan Abdülmecit (Tanzimat Dönemi)
Detay: Tam adı **"Kaime-i Mutebere"**dir. İlk basılanlar matbaada değil, elle yazılarak çoğaltılmıştır (Bu yüzden sahtesi çok kolay yapılmıştır). Aslında bir nevi "Hazine Bonosu" (Borç senedi) gibi başlamış, sonra paraya dönmüştür.
Anlamı: Nakit sıkıntısı var, modern finans sistemine geçiş denemeleri yapılıyor.
🪙 5. DİĞER ÖNEMLİ PARALAR (Mecidiye & Lira)
Mecidiye: Sultan Abdülmecit döneminde basılan gümüş ve altın paralardır. (Halk arasında hala takı olarak bilinir).
Osmanlı Lirası: Yine Abdülmecit döneminde, Avrupa standartlarına uyum sağlamak için "Kuruş" sisteminden "Lira" sistemine geçilmiştir.
🏦 KRİTİK KAVRAMLAR (Sözlük)
Bunlar KPSS ve tarih testlerinin vazgeçilmez terimleridir:
Sikke: Madeni paranın genel adı.
Akçe: Osmanlı'nın temel gümüş para birimi.
Tağşiş (Enflasyon): Paranın değerini düşürmek. Devlet paraya ihtiyacı olduğunda gümüş paraların kenarlarını kırpar ya da içine bakır karıştırırdı. Buna "Tağşiş yapmak" denir. Bu olduğunda Yeniçeriler genelde isyan ederdi ("Züyuf akçe" yani düşük ayarlı akçe istemiyoruz diye).
Bank-ı Dersaadet: Osmanlı'nın ilk bankasıdır. (Galata Bankerleri kurdu).
Bank-ı Osmani (Ottoman Bank): İngiliz-Fransız sermayeli banka. Para basma yetkisine sahip ilk ve tek bankaydı (Merkez Bankası kurulana kadar).
Memleket Sandıkları: Çiftçiye kredi vermek için Mithat Paşa tarafından kuruldu. Bugünkü Ziraat Bankası'nın temelidir.
| Dönem / Padişah | Para Cinsi | Materyal |
| Osman Bey | Mangır (Fals) | Bakır |
| Orhan Bey | Akçe | Gümüş |
| Fatih Sultan Mehmet | Sultani (Hasene) | Altın |
| Sultan Abdülmecit | Kaime | Kağıt |
Osmanlı'da bankacılık sistemi
Osmanlı'da bankacılık sistemi, ekonominin dışa açılması ve devletin nakit ihtiyacının artmasıyla 19. Yüzyılda (Dağılma Dönemi) başlamıştır. Öncesinde bu işi Galata Bankerleri yapıyordu.
KPSS ve tarih sınavlarının en sevdiği konulardan biri budur. Hangi bankanın "yabancı", hangisinin "yerli", hangisinin "para basma yetkisine sahip" olduğunu bilmek zorundasın.
İşte Osmanlı Bankaları ve kritik özellikleri:
🏦 1. BANK-I DERSAADET (İstanbul Bankası) - 1847
Önemi: Osmanlı Devleti'nde kurulan İLK BANKADIR.
Sermaye: Galata Bankerleri tarafından kurulmuştur.
Akıbeti: Kırım Savaşı sırasındaki ekonomik krizde iflas etmiştir. (Ömrü kısa oldu).
💷 2. BANK-I OSMANİ-İ ŞAHANE (Osmanlı Bankası) - 1856/1863
Bu banka dönemin EN ÖNEMLİ bankasıdır.
Sermaye: Önce İngiliz sermayesiyle kuruldu, sonra Fransızlar da ortak oldu (İngiliz-Fransız ortaklığı).
Görevi (Çok Önemli): 1930 yılında T.C. Merkez Bankası kurulana kadar "MERKEZ BANKASI" görevini üstlenmiştir.
Yetkisi: Devlet adına PARA BASMA YETKİSİNE sahip tek bankadır.
Not: Adında "Osmanlı" geçtiğine bakma, sermayesi ve yönetimi tamamen yabancıdır.
🌾 3. MEMLEKET SANDIKLARI (Ziraat Bankası'nın Temeli) - 1863
Kurucusu: Mithat Paşa. (Niş Valisi iken Pirot kasabasında kurdu).
Amacı: Çiftçiyi tefecilerin elinden kurtarmak ve düşük faizli kredi vermek.
Gelişimi: Önce "Memleket Sandıkları", sonra "Menafi Sandıkları" adını aldı.
Sonuç: 1888 yılında II. Abdülhamit döneminde ZİRAAT BANKASI'na dönüştü.
Dikkat: Osmanlı'nın Milli Sermaye ile kurulan ilk ve en köklü kuruluşudur.
🇹🇷 4. İTİBAR-I MİLLİ BANKASI - 1917
Dönem: İttihat ve Terakki Dönemi (I. Dünya Savaşı yılları).
Amacı: "Milli İktisat" politikası gereği, yabancı sermayeye (Osmanlı Bankası'na) karşı Türk sermayesiyle kurulmuştur.
Akıbeti: Cumhuriyet döneminde (1927) İş Bankası ile birleştirilmiştir.
⚓ 5. EMNİYET SANDIĞI - 1868
Mithat Paşa tarafından, halkın tasarruflarını değerlendirmek ve rehin karşılığı kredi vermek (bugünkü rehinci mantığına benzer ama devlet kontrollü) amacıyla kurulmuştur. Ziraat Bankası bünyesinde varlığını sürdürmüştür.
⚖️ 8. HUKUK VE ADALET
İki temel hukuk vardır:
Şer'i Hukuk: İslam hukuku. Kaynağı Kuran, Sünnet. (Evlenme, boşanma, miras).
Örfi Hukuk: Eski Türk töresi ve Padişah fermanları (Kanunname).
Kadı (Yargıç):
Sadece yargıç değildir. Bulunduğu kazanın belediye başkanı, noteri ve emniyet müdürüdür.
Merkezden atanan emirleri uygular.
Mahkemeler:
Şer'i Mahkemeler: Müslüman-Gayrimüslim herkesin davasına bakar.
Cemaat Mahkemeleri: Gayrimüslimlerin kendi aralarındaki davalar (Din özgürlüğü).
Konsolosluk Mahkemeleri: Yabancı tüccarların davaları (Kapitülasyonlar sonucu).
Nizamiye Mahkemeleri: Tanzimat döneminde Batılı tarzda kurulanlar.
📚 9. EĞİTİM, BİLİM VE SANAT
Seyfiye (Kılıç): Askeri ve İdari sınıf. (Sadrazam, Yeniçeri Ağası).
İlmiye (İlim): Din, hukuk ve eğitim sınıfı. (Şeyhülislam, Kazasker, Kadı, Müderris).
Kalemiye (Kalem): Bürokrasi. (Nişancı, Defterdar, Reisülküttab).
1. EĞİTİM SİSTEMİ (İki Ana Kol)
Osmanlı eğitimi Örgün (Okulda yapılan) ve Yaygın (Halk içinde/İş başında yapılan) olarak ikiye ayrılır.
A) Örgün Eğitim (Okullar)
Sıbyan Mektebi: İlkokuldur.
İlk gün törenine "Amin Alayı" denir.
Hocasına "Muallim" denir.
Medrese: Orta, Lise ve Üniversite seviyesidir.
Softa: Ortaöğretim öğrencisi.
Danişment: Yükseköğretim öğrencisi.
Muid: Mezun olmuş, stajyer hoca (Asistan).
Müderris: Profesör.
İcazetname: Diploma.
Saray Eğitimi:
Enderun: Devlet adamı yetiştirir (Devşirmeler).
Harem: Cariyelerin eğitimi.
Şehzadegan Mektebi: Şehzadelerin eğitimi.
Askeri Eğitim:
Acemi Ocağı, Yeniçeri Ocağı.
YY'dan sonra: Hendesehane (Subay okulu).
B) Yaygın Eğitim (Hayat Okulu)
Lonca Teşkilatı: Mesleki eğitim.
Hiyerarşi: Yamak $\rightarrow$ Çırak $\rightarrow$ Kalfa $\rightarrow$ Usta.
Diploma töreni: Şed Kuşanma.
Camiler ve Tekkeler: Halkın dini eğitimi.
2. BİLİM (İlim Sınıflandırması)
Medreselerde dersler iki kategoriye ayrılır:
A) Nakli (Dini) İlimler
Kuran ve Sünnet kaynaklıdır. Değişmez kurallardır.
Tefsir: Kuran yorumu. (Müfessir).
Hadis: Peygamber sözleri. (Muhaddis).
Fıkıh: İslam hukuku. (Fakih). En önemlisidir çünkü Kadı ve Şeyhülislam buradan çıkar.
Kelam: İslam felsefesi/inanç esasları.
B) Akli (Pozitif) İlimler
Deney ve gözleme dayanır. (Bu dersler Duraklama döneminde (Beşik Ulemalığı yüzünden) müfredattan azaltılınca devlet gerilemiştir).
Riyaziye (Matematik), Heyet (Astronomi), Tıp, Tarih, Coğrafya.
3. SANAT (Gözün Nuru)
Osmanlı sanatı İslam inancı gereği "resim ve heykel"den ziyade süsleme sanatlarına yönelmiştir.
A) Geleneksel Süsleme Sanatları
Hat: Güzel yazı yazma sanatı (Arap harfleriyle).
Yazana: Hattat.
Kıbletü'l Hattatin: Şeyh Hamdullah.
Tezhip: Altın tozu ile kitap süsleme.
Yapana: Müzehhip.
Minyatür: Perspektifi olmayan, olayları anlatan küçük resimler.
Yapana: Nakkaş.
Özellik: Padişah büyük, diğerleri küçük çizilir (Hiyerarşi).
Ebru: Su üzerine boya ile desen yapma.
Çini: Fırınlanmış seramik süsleme (İznik ve Kütahya meşhurdur).
Ciltçilik: Kitap kaplama sanatı. (Yapana: Mücellit).
B) Ahşap ve Taş İşçiliği
Kündekari: Ahşap parçaları çivi kullanmadan birbirine geçirme sanatı (Camilerin minberlerinde görülür).
Kakmacılık: Ahşap veya metal üzerine sedef/fildişi gömme.
Vitray: Cam süsleme sanatı.
Osmanlı sanat eserleri
Osmanlı sanat eserleri denince akla gelen ilk şey Mimar Sinan ve onun muhteşem camileridir; ancak Osmanlı sanatı sadece camilerden ibaret değildir. Köprüler, saraylar, çeşmeler ve külliyelerle 600 yıl boyunca üç kıtayı süslemişlerdir.
Bu eserleri sınav mantığıyla dönemlerine ayırarak (Erken, Klasik ve Geç Dönem) inceleyelim. Bu ayrım, sanat anlayışının nasıl değiştiğini görmen için çok önemlidir.
🏗️ 1. ERKEN DÖNEM (KURULUŞ - BURSA & EDİRNE ÜSLUBU)
Özelliği: Selçuklu etkisinin devam ettiği, henüz devasa merkezi kubbelerin tam oturmadığı, çok kubbeli yapıların olduğu dönemdir. Başkentler Bursa ve Edirne olduğu için eserler burada yoğunlaşır.
Bursa Ulu Cami: Osmanlı'nın ilk büyük camisidir. Çok kubbeli (20 kubbe) yapısıyla ünlüdür. İçindeki şadırvan ve hat yazıları muazzamdır.
Yeşil Cami ve Türbe (Bursa): Çini sanatının en güzel örneklerindendir.
Edirne Eski Cami: Hat sanatının duvarda devleştiği camidir.
🏛️ 2. KLASİK DÖNEM (YÜKSELME - İSTANBUL ÜSLUBU)
Özelliği: Osmanlı sanatının ZİRVE noktasıdır. Mimar Sinan damgasını vurmuştur. "Merkezi Kubbe" sistemi mükemmelleşmiştir. Sadellik, ihtişam ve simetri ön plandadır.
A) Mimar Sinan'ın "Muhteşem Üçlüsü" (Sınav Sorusu!)
Mimar Sinan, kariyerini üç aşamaya ayırır:
Çıraklık Eserim: Şehzade Camii (İstanbul).
Kalfalık Eserim: Süleymaniye Camii (İstanbul).
Detay: Akustiği sağlamak için kubbe içine boş küpler yerleştirilmiştir. İsin geri dönüşümü için "İs Odası" yapılmıştır.
Ustalık Eserim: Selimiye Camii (Edirne).
Detay: Tek kubbe altında en geniş mekanın yaratıldığı, dünya mimarlık tarihinin başyapıtlarından biridir.
B) Diğer Klasik Dönem Eserleri
Topkapı Sarayı: Fatih Sultan Mehmet zamanında yapıldı. Avrupa sarayları gibi tek bir bina değil, avlular ve köşklerden oluşur (Türk çadır geleneğinin taşa yansımış halidir).
Sultanahmet Camii (Blue Mosque):
Mimarı: Sedefkar Mehmet Ağa (Sinan'ın öğrencisi).
Özelliği: İznik çinileriyle süslü olduğu için Avrupalılar "Mavi Cami" der. Osmanlı'nın ilk 6 minareli camisidir.
Mostar Köprüsü (Bosna-Hersek): Mimar Hayrettin tarafından yapılmıştır. Balkanlardaki Osmanlı mührüdür.
🏰 3. GEÇ DÖNEM (BATILILAŞMA VE SARAYLAR DÖNEMİ)
Özelliği: Lale Devri ile başlar. Avrupa'nın Barok, Rokoko ve Ampir tarzları Osmanlı motifleriyle birleşir. Artık sadelik gitmiş, süslü ve şatafatlı yapılar gelmiştir.
A) Lale Devri ve Barok Etkisi
III. Ahmet Çeşmesi: Lale Devri'nin simgesidir. (Topkapı Sarayı girişindedir).
Nuruosmaniye Camii: Osmanlı'da Barok tarzda yapılan İLK camidir. (Yarım ay şeklindeki avlusuyla diğerlerinden ayrılır).
İshak Paşa Sarayı (Ağrı - Doğubeyazıt):
Önemi: Dünyada ilk kalorifer (ısıtma) sisteminin kullanıldığı saraydır.
Tarzı: Osmanlı, Selçuklu, Fars ve Batı mimarisinin karışımıdır (Eklektik).
B) 19. Yüzyıl Sahil Sarayları
Devletin son döneminde padişahlar Topkapı'yı terk edip Boğaz kıyısındaki modern saraylara geçmiştir.
Dolmabahçe Sarayı: Sultan Abdülmecit yaptırdı. Tamamen Batı tarzıdır (Barok-Rokoko).
Beylerbeyi Sarayı: Sultan Abdülaziz yaptırdı. (Konuk evi olarak kullanıldı).
Çırağan Sarayı: Sultan Abdülaziz yaptırdı.
Yıldız Sarayı: II. Abdülhamit döneminin yönetim merkezidir.
| Dönem | Ana Karakter | Örnek Eser | Özellik |
| Erken | Anonim / Hacı İvaz | Bursa Ulu Cami | Çok kubbeli, sade. |
| Klasik | Mimar Sinan | Süleymaniye / Selimiye | Merkezi dev kubbe, kalem gibi minareler. |
| Lale Devri | Batı Etkisi | III. Ahmet Çeşmesi | Çiçek motifleri, sivil mimari. |
| Geç (Batı) | Balyan Ailesi (Mimarlar) | Dolmabahçe / Ortaköy Camii | Barok, Rokoko, aşırı süsleme. |
🧬 OSMANLI BİLİM İNSANLARI VE ESERLERİ (TAM LİSTE)
Osmanlı bilim dünyasını dönemlere ve alanlara göre ayırarak inceleyelim.
1. KURULUŞ VE YÜKSELME DÖNEMİ DEVLERİ
🔭 Astronomi ve Matematik
Davud-u Kayseri:
Osmanlı'nın ilk müderrisidir (Profesör).
Orhan Bey'in kurduğu İznik Medresesi'nin başına geçmiştir.
Önemi: Osmanlı eğitim sisteminin kurucusudur.
Kadızade-i Rumi:
Uluğ Bey ve Ali Kuşçu'nun hocasıdır.
Semerkant Rasathanesi'nin müdürlüğünü yapmıştır. Osmanlı ile Timur bilim dünyası arasındaki köprüdür.
Ali Kuşçu (YILDIZ İSİM ⭐):
Akkoyunlu Devleti'nden Fatih Sultan Mehmet'in davetiyle İstanbul'a geldi.
Ayasofya Medresesi'ne müderris oldu.
İstanbul'un enlem ve boylamını hesapladı.
Eseri: Fethiye (Astronomi - Otlukbeli zaferi anısına Fatih'e sundu), Muhammediye (Matematik).
Molla Lütfi:
Fatih ve II. Bayezid dönemi. Sinan Paşa ve Ali Kuşçu'nun öğrencisi.
Harnapname (Mizahi eleştiri) ile bilinir ama çok iyi bir matematikçidir. İdam edilmiştir.
🩺 Tıp ve Biyoloji
Akşemsettin (YILDIZ İSİM ⭐):
Fatih'in hocasıdır.
İstanbul kuşatmasında manevi destek vermiştir.
Maddetü'l Hayat adlı eserinde, Pasteur'den 400 yıl önce "Mikrop" kavramından bahsetmiştir ("Hastalıklar gözle görülmeyen tohumlardan geçer" demiştir).
Fatih dönemi cerrahı. Amasya'da yaşadı.
Mücerrebname (Deneysel tıp).
Cerrahiyetü'l Haniye (En Önemlisi): Tıp tarihinde ameliyatları resimli (minyatürlü) olarak anlatan ilk eserdir. Kendi üzerinde ilaç denemiştir.
Altuncuzade:
Fatih dönemi. İdrar yolları ve mesane hastalıkları (Üroloji) üzerine çalıştı.
Ahi Çelebi:
Böbrek taşları üzerine uzmanlaşmıştır. Fatih Sultan Mehmet'in hekimidir.
2. 16. VE 17. YÜZYIL (ZİRVE VE ARAYIŞ DÖNEMİ)
🌍 Coğrafya ve Denizcilik
Yavuz ve Kanuni dönemi.
Kitab-ı Bahriye: Ege ve Akdeniz kıyılarını anlatan muazzam bir kılavuz.
Dünya Haritası: 1513'te çizdiği haritada Amerika kıtasını (Antiller) göstermiştir.
Seydi Ali Reis:
Hint Deniz Seferleri'ne katıldı.
Mir'atü'l Memalik (Memleketlerin Aynası): Hindistan'dan İstanbul'a karadan dönüşünü anlatan gezi kitabıdır.
Ayrıca astronomi (Kitabü'l Muhit) ile ilgilenmiştir.
⚙️ Teknoloji ve Mühendislik
Takiyüddin Mehmet (YILDIZ İSİM ⭐):
III. Murat döneminde İstanbul Tophane'de ilk Rasathane'yi (Gözlemevi) kurdu.
Otomatik makineler üzerine kitap yazdı.
Üzücü Son: "Rasathane uğursuzluk getirdi, meleklerin bacaklarına bakıyorlar" denilerek rasathane top atışıyla yıkıldı.
Hezarfen Ahmet Çelebi:
IV. Murat dönemi. "Bin Fenli" (Çok bilgili) demektir.
Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçtuğu rivayet edilir (İlk uçuş denemesi).
Lagari Hasan Çelebi:
IV. Murat dönemi.
Barut macunu ile çalışan ilk roketli uçuşu gerçekleştirdi. (Padişaha "Seni İsa Peygamber'e komşu eyledim" diye şaka yapmıştır).
📚 Sosyal Bilimler ve Çok Yönlüler
Katip Çelebi (YILDIZ İSİM ⭐):
Avrupa'da "Hacı Kalfa" olarak bilinir.
Keşfü'z Zünun: 15.000 kitabı tanıttığı devasa bir bibliyografya eseridir.
Cihannüma: Osmanlı'nın en önemli coğrafya kitabıdır.
Bilimdeki duraklamayı fark edip "Pozitif ilimler okutulmalı" diye rapor yazmıştır.
Seyahatname: 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasını, dilini, kültürünü anlatan 10 ciltlik dev eser. (Rüyasında Peygamberi görüp "Şefaat" yerine dili sürçüp "Seyahat" istediği rivayet edilir).
Matrakçı Nasuh:
"Osmanlı'nın Leonardo da Vinci'si".
Matematikçidir (Cemalü'l Küttab).
Minyatür sanatçısıdır (Seferleri kuş bakışı çizer - Topografik ressam).
Silahşördür (Matrak oyununun mucididir).
Naima:
Osmanlı'nın ilk resmi tarihçisi (Vakanüvis) dir. Naima Tarihi adlı eseri vardır.
3. LALE DEVRİ VE SONRASI (MODERNLEŞME)
Yanyalı Esad Efendi:
Lale Devri'nin en büyük bilginidir.
Aristo'nun eserlerini çevirdiği için "Muallim-i Salis" (Üçüncü Öğretmen) unvanını almıştır. (1. Aristo, 2. Farabi, 3. Yanyalı Esad).
İbrahim Müteferrika:
Matbaayı getiren kişidir ama aynı zamanda coğrafyacı ve diplomattır.
Erzurumlu İbrahim Hakkı:
Marifetname: Ansiklopedik bir eserdir. Astronomi, tıp, matematik içerir.
Ünlü sözü: "Mevla görelim neyler, neylerse güzel eyler."
Şanizade Ataullah:
Yüzyıl (II. Mahmut dönemi). Modern tıbbın öncüsüdür. Anatomi kitapları yazmıştır.
Abdülhamit dönemi.
Mecelle: Osmanlı Medeni Kanunu'nu hazırlayan komisyonun başkanıdır.
Kısas-ı Enbiya: Peygamberler tarihini yazmıştır.
Tarih-i Cevdet: Kendi adıyla anılan tarih kitabı vardır.
🧠 Şifreli Özet (Kafada Kalsın Diye)
Mikrop denince → Akşemsettin.
Ameliyat (Resimli) denince → Sabuncuoğlu Şerefeddin.
Matematik/Astronomi (Fatih'e hediye) denince → Ali Kuşçu.
Bibliyografya (Hacı Kalfa) denince → Katip Çelebi.
Rasathane denince → Takiyüddin.
Mecelle (Hukuk) denince → Ahmet Cevdet Paşa.
Bu liste ÖSYM'nin sorabileceği neredeyse tüm isimleri kapsar. Özellikle eser isimlerini (Fethiye, Cihannüma, Kitab-ı Bahriye gibi) not alıp tekrar etmeni öneririm.
Var mı burada "Şunun hakkında da detay ver" dediğin bir isim?
📝 ÖZEL ÖZET: HOCANIN ALTIN TÜYOLARI
"Tuğra" çekme yetkisi Nişancı'nındır.
"Kazasker" ve "Şeyhülislam" asla devşirme olamaz, doğuştan Müslüman Türk olmalıdır.
Eyaletlerde Salyaneli (Uzak-Para) ve Salyanesiz (Yakın-Asker) farkını iyi bil.
Avarız vergisi sürekli hale geldiyse devletin ekonomisi batmış demektir (Duraklama/Gerileme).
Osmanlı padişahları mahlasları
| Padişah | Mahlası (Şiirdeki Adı) | En Bilinen Hobisi / Zanaatı |
| Fatih Sultan Mehmet | Avni | Bahçıvanlık (Gül yetiştirme), Haritacılık, Havan topu dökümü, Ağaç oymacılığı. |
| Kanuni Sultan Süleyman | Muhibbi | Kuyumculuk (Mücevher tasarımı), Ayakkabıcılık (Kavaflık). |
| Yavuz Sultan Selim | Selimi | Kuyumculuk, Çok sıkı bir okurdur (Gözleri bozulacak kadar okurdu). |
| II. Bayezid | Adli | Hattatlık, Yay ve Ok yapımı (Okçuluk malzemeleri). |
| I. Ahmet | Bahti | Kaşıkçılık (Tahta kaşık oymacılığı ve süslemesi). |
| III. Selim | İlhami | Müzisyen (Bestekar). Suzi Dilara makamını bulmuştur. Ney üflerdi. |
| II. Mahmut | Adli | Müzisyen, Hattat, Kuyumcu (Değerli taş yontma). |
| II. Abdülhamit | (Şiir yazmamıştır) | Marangozluk (Dünya çapında usta), Polisiye roman (Sherlock Holmes) tutkusu. |
| III. Murat | Muradi | İyi bir hattat ve şairdir. (Divan-ı vardır). |
Osmanlı'nın "On Parmağında On Marifet" Padişahları:
🔨 1. ZANAATKARLAR (El İşçiliği Ustaları)
Şehzadelerin bir meslek öğrenmesi kuraldı (Tahttan düşerlerse aç kalmasınlar diye).
Kanuni Sultan Süleyman: Çok usta bir kuyumcuydu (Cevahirci). Değerli taşları işlemeyi severdi. İtalya'daki kuyumcularla yarışacak düzeydeydi.
Yavuz Sultan Selim: Babası II. Bayezid gibi o da kuyumculuk ile ilgilenirdi.
II. Abdülhamit: Profesyonel seviyede marangozdu. Yıldız Sarayı'nda kurduğu atölyede Avrupa kalitesinde mobilyalar yapardı. (Eserleri hala Yıldız Sarayı'nda sergilenir).
I. Ahmet: Kaşıkçıydı. Okçular için "zihgir" (parmak yüzüğü) ve tahta kaşıklar yapıp süslerdi.
I. Mehmet (Çelebi): Yay kirişi (urgan) ustasıydı.
🎵 2. MÜZİSYENLER VE BESTEKARLAR
Osmanlı sarayında müzik (musiki) matematik kadar önemliydi.
III. Selim: Türk Sanat Müziği'nin en büyük dehalarından biridir. Neyzen (Ney üfleyen) ve Tanburidir. "Suzidilara" makamını o bulmuştur.
II. Mahmut: Batı müziğine ilgi duymuş, mızıka-i hümayunu kurdurmuştur. Ney üflerdi ve besteleri vardı.
Sultan Abdülaziz: Piyanistti. Batı müziği formunda besteleri vardır. Ayrıca ney de üflerdi.
IV. Murat: İyi bir bestekardı, söz yazarıydı.
🎨 3. RESSAM VE HATTATLAR (Görsel Sanatlar)
Fatih Sultan Mehmet: Madalyon üzerine kendi portresini çizdirmek için İtalyan ressam Bellini'yi getirtmiştir. Kendisinin de resim ve haritacılık yeteneği vardı. (Çizdiği at başı eskizleri meşhurdur).
Sultan Abdülaziz: Heykel ve resim sanatına çok meraklıydı. Karakalem eskizler çizerdi. (Polonya ve Mısır gezilerinde çizimler yapmıştır). Beylerbeyi Sarayı'na heykelini diktiren tek padişahtır.
II. Bayezid & III. Ahmet: Çok usta birer Hattat (Güzel yazı ustası) idiler. Kuran-ı Kerim yazacak kadar ustaydılar.
II. Mahmut: Hattattı, levhaları camilere asılmıştır.
🏹 4. SPORCULAR VE SAVAŞÇILAR
IV. Murat: İnanılmaz bir fiziksel güce sahipti. 200 kiloluk gürzleri kaldırırdı. Çok iyi bir Kemankeş (Okçu) ve Cirit oyuncusuydu. Hatta kalkanı delen ok atışları rekorları vardır.
Sultan Abdülaziz: Tam bir Pehlivan (Güreşçi) idi. Sarayda pehlivanlarla güreş tutardı. Fiziksel olarak çok güçlüydü.
IV. Mehmet: Lakabı **"Avcı"**dır. Ömrünün büyük kısmını av partilerinde geçirmiştir.
II. Bayezid: Ok ve yay yapımında ustaydı.
🌹 5. İLGİNÇ VE ENTELEKTÜEL HOBİLER
Fatih Sultan Mehmet: Bahçıvanlık yapardı. Özellikle gül aşılamayı severdi. Ayrıca havan topu dökecek kadar Mühendislik bilgisi vardı.
III. Ahmet: Çiçek ressamıydı. Lale Devri padişahı olduğu için lale soğanları yetiştirir ve kitap kenarlarına çiçek çizerdi.
Yavuz Sultan Selim: Tam bir Kitap Kurduydu. Sefere giderken bile develerle kütüphanesini taşıtırdı. Geceleri 3-4 saat uyur, gerisini okuyarak geçirirdi.
📜 OSMANLI'DA ANAYASACILIK HAREKETLERİ
1. SENED-İ İTTİFAK (1808)
"Padişahın yetkilerinin İLK KEZ kısıtlanması."
Padişah: II. Mahmut.
Olay: Devlet zayıflamış, taşrada Ayan denilen toprak ağaları güçlenmişti. Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa, Padişah ile Ayanları bir araya getirip bir sözleşme imzalattı.
Önemi:
Padişah ilk kez kendi gücünün yanında başka bir güç (Ayanlar) kabul etti.
Magna Carta'ya (İngiltere) benzetilir.
DİKKAT (Sınav Sorusu): Bu olayda Avrupa etkisi yoktur. Tamamen iç meseledir.
Halkın yönetime katılması söz konusu değildir.
2. TANZİMAT FERMANI (1839) - (Gülhane Hatt-ı Hümayunu)
"Hukukun Üstünlüğü (Kanun Gücü) ilkesinin kabulü."
Padişah: Sultan Abdülmecit. (Hazırlayan: Mustafa Reşit Paşa).
İçerik:
Hiç kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak.
Herkesin mal, can, namus güvenliği sağlanacak.
Vergiler gelire göre alınacak.
Askerlik vatan hizmeti olacak.
Önemi:
Padişah ilk kez "Kanunun gücü benim gücümün üstündedir" demiştir.
Anayasacılığa geçişin ilk büyük adımıdır (Ama bir Anayasa değildir).
Avrupa etkisi vardır. (Mısır meselesinde Avrupa'nın desteğini almak için ilan edildi).
3. ISLAHAT FERMANI (1856)
"Gayrimüslimlere verilen süper haklar."
Padişah: Sultan Abdülmecit.
Amaç: Avrupalılar iç işlerimize karışmasın diye Azınlıklara (Gayrimüslimlere) ekstra haklar verildi.
İçerik:
Gayrimüslimlere "Gavur" demek yasaklandı.
Devlet memuru olabilirler, okul ve banka açabilirler.
Cizye vergisi kaldırıldı.
Önemi: Müslüman-Gayrimüslim eşitliği hedeflendi ama Müslümanlar bu durumdan rahatsız oldu.
Tetikleyici Olay: Kırım Savaşı sonrası Paris Barış Konferansı.
4. I. MEŞRUTİYET VE KANUN-İ ESASİ (1876)
"İLK ANAYASA ve HALKIN YÖNETİME KATILMASI."
Burası filmin koptuğu yerdir. Artık rejim değişiyor!
Padişah: II. Abdülhamit. (İlan ettirenler: Jön Türkler / Genç Osmanlılar).
Belge: KANUN-İ ESASİ (Türk tarihinin ilk yazılı anayasası).
Sistem: MEŞRUTİYET (Padişah + Meclis + Anayasa).
Parlamento: İki meclisli bir yapı kuruldu:
Meclis-i Mebusan: Halk seçer. (Süreli görev).
Meclis-i Ayan: Padişah seçer. (Ömür boyu görev).
Sonuç: Padişah II. Abdülhamit, 93 Harbi'ni (Osmanlı-Rus Savaşı) bahane ederek meclisi kapattı (1878) ve 30 yıl süren "İstibdat" dönemini başlattı.
5. II. MEŞRUTİYET (1908)
"Partili Hayata Geçiş."
Padişah: II. Abdülhamit. (İlan ettirenler: İttihat ve Terakki Cemiyeti).
Önemi:
İlk kez Çok Partili Hayat başladı.
1909 Değişiklikleri: Anayasa demokratikleştirildi. Padişahın meclisi feshetme yetkisini zorlaştırdılar. Padişah artık meclise karşı sorumlu oldu.
🧠 HOCANIN NOTU (Karşılaştırma Tablosu)
ÖSYM bu kavramları birbirine karıştırmanı ister. Şöyle ayır:
| Belge / Olay | Nitelik | Padişah Yetkisi | Halk Yönetime Katıldı mı? | Avrupa Etkisi Var mı? |
| Sened-i İttifak | Bir Sözleşmedir | Kısıtlandı | ❌ HAYIR | ❌ HAYIR |
| Tanzimat Fermanı | Bir Bildiridir | Kısıtlandı (Hukuk ile) | ❌ HAYIR | ✅ EVET |
| Islahat Fermanı | Bir Bildiridir (Azınlık odaklı) | - | ❌ HAYIR | ✅ EVET |
| Kanun-i Esasi | ANAYASADIR | Paylaşıldı (Meclis ile) | ✅ EVET (İlk Kez) | ✅ EVET |
Özetle:
Sened-i İttifak ile Padişah otoritesinden taviz verdi.
Tanzimat ile Hukuk devleti olmaya çalışıldı.
Kanun-i Esasi ile Halk ilk kez seçme ve seçilme hakkını kullandı.
Osmanlı Devleti'nde nüfus sayımı
Osmanlı Devleti'nde nüfus sayımı, bugünkü gibi "ülkede kaç kişi yaşıyor merak ettik" mantığıyla yapılmazdı. Temel amaç tamamen duygusaldı (!): Yani PARA (Vergi) ve ASKER.
Osmanlı nüfus sayımı tarihini ikiye ayırarak incelemeliyiz: Klasik Dönem (Toprak Yazımı) ve Modern Dönem (Kişi Sayımı).
1. KLASİK DÖNEM: TAHRİR SİSTEMİ (Toprak Sayımı)
Kuruluş ve Yükselme dönemlerinde "Kelle" sayılmazdı, "Hane" (Ev/Aile) ve "Toprak" sayılırdı.
Tahrir Defterleri: Fethedilen bölgelerdeki topraklar, gelir kaynakları ve o toprağı işleyen aileler (hane reisleri) Nişancı tarafından bu defterlere kaydedilirdi.
Amaç: Tımar sistemini işletmek ve vergi gelirini hesaplamak.
Not: Bu tam anlamıyla bir nüfus sayımı değildir, bir "Arazi ve Gelir Tespit" işlemidir.
2. İLK MODERN NÜFUS SAYIMI (1831) - II. MAHMUT
Sınavlarda "İlk Nüfus Sayımı" denildiğinde aklına gelmesi gereken tarih ve padişah budur.
Padişah: II. Mahmut
Neden Yapıldı?
Vaka-i Hayriye sonrası Yeniçeri Ocağı kaldırılmıştı. Yeni kurulan orduya (Asakir-i Mansure-i Muhammediye) ne kadar asker alınacağını belirlemek. (Askeri Amaç)
Halktan toplanacak vergileri belirlemek. (Mali Amaç)
KİMLER SAYILDI? (Burası Çok Önemli)
Sadece ERKEKLER sayıldı. (Çünkü askerlik yapan ve vergi mükellefi olanlar onlardı).
Sadece HAYVANLAR (Öküz, at vb.) sayıldı. (Çünkü tarım gücünü ve vergi potansiyelini gösteriyordu).
Kadınlar SAYILMADI. (Askerlik yapmadıkları ve doğrudan vergi mükellefi sayılmadıkları için).
3. MODERNLEŞME VE KİMLİK KARTI
Sayım sistemi zamanla gelişti:
Sultan Abdülmecit Dönemi:
İlk kez vatandaşlara Nüfus Tezkeresi (Kimlik Kartı / Kafa Kağıdı) verildi.
Nüfus sayımında kadınların da sayılması gerektiği konuşuldu ama tam uygulanamadı.
Sultan Abdülaziz Dönemi:
İlk kez bir "İstatistik Dairesi" kuruldu.
II. Abdülhamit Dönemi:
En kapsamlı ve modern sayım yapıldı. Kadınlar, çocuklar ve yaşlılar da kayıtlara geçmeye başladı.