Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon - Mikrobiyoloji
Harika bir noktadayız Berkay. Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon, bir laboratuvar çalışanının (özellikle senin gibi bir patoloji teknikerinin) "elinin kiri" değil, "hayat sigortasıdır". Yanlış bir sterilizasyon, tüm laboratuvar sonuçlarını çöpe attırabilir veya çalışanların sağlığını tehlikeye atabilir.
Bu bölümü, teorik bilginin yanı sıra laboratuvar pratiğine (Otoklav, Pastör Fırını vb.) odaklanarak hazırladım.
BÖLÜM 6: STERİLİZASYON VE DEZENFEKSİYON
6.1. TEMEL KAVRAMLAR VE TANIMLAR
Mikrobiyolojide terimlerin doğru kullanımı hayati önem taşır. "Steril etmek" ile "temizlemek" aynı şey değildir.
Sterilizasyon (Arındırma): Bir cismin veya ortamın, sporlar dahil tüm mikroorganizmalardan (bakteri, virüs, mantar, parazit) tamamen arındırılması işlemidir.
Kural: Sterilizasyonun derecesi yoktur; bir şey ya sterildir ya da değildir. "Az steril" diye bir kavram yoktur.
Dezenfeksiyon: Cansız yüzeylerdeki hastalık yapıcı (patojen) mikroorganizmaların öldürülmesi veya üremelerinin durdurulmasıdır.
Not: Bakteri sporlarını öldürmeyebilir.
Antisepsis: Canlı dokular (deri, mukoza) üzerindeki mikroorganizmaların kimyasal maddelerle yok edilmesidir. (Örn: Ameliyat öncesi derinin tentürdiyotla silinmesi).
Dekontaminasyon: Tıbbi aletlerin temizlenerek, dokunulabilir ve güvenli hale getirilmesi (ön temizlik) işlemidir.
6.2. STERİLİZASYON YÖNTEMLERİ
Laboratuvarda malzemeye göre yöntem seçilir. Plastiği fırına atamazsınız, serumu kaynatamazsınız.
6.2.1. Isı ile Sterilizasyon
En güvenilir, en ucuz ve en sık kullanılan yöntemdir. Isı, proteinleri (enzimleri) pıhtılaştırarak (denatüre ederek) mikrobu öldürür.
A. Nemli Isı (Basınçlı Buhar) - OTOKLAV
Mikrobiyolojinin ve tıbbın kalbidir. Düdüklü tencere mantığıyla çalışır.
Cihaz: Otoklav.
Prensip: Suyun kaynama noktası basınç altında yükselir. 1 atmosfer basınç altında su 121°C'de kaynar. Bu sıcaklıktaki doymuş buhar, en dirençli yapı olan bakteri sporlarını bile öldürür.
Standart Protokol: 121°C'de, 1 atmosfer basınçta, 15-20 dakika.
Kullanım: Besiyerleri, cerrahi aletler, önlükler, atık imhası.
B. Kuru Isı - PASTÖR FIRINI
Nemli ısıdan daha az etkilidir, bu yüzden daha yüksek sıcaklık ve daha uzun süre gerekir.
Cihaz: Etüv / Pastör Fırını.
Prensip: Oksidasyon (yakma) yoluyla öldürür.
Standart Protokol: 170°C'de 1 saat veya 160°C'de 2 saat.
Kullanım: Cam eşyalar (pipet, petri), metal aletler, yağlar ve tozlar. (Sıvılar ve plastikler konmaz!)
C. Yakma (Alevden Geçirme)
Öze Yakma: Mikrobiyolojide ekim yaparken kullandığımız metal halkanın (öze) bunzen bekinde akkor haline gelene kadar tutulmasıdır.
İnsinerasyon: Tıbbi atıkların dev fırınlarda yakılarak kül haline getirilmesidir.
6.2.2. Süzme (Filtrasyon) ile Sterilizasyon
Isıya dayanıksız sıvıların (serum, aşı, antibiyotik çözeltileri) sterilizasyonu için kullanılır.
HEPA Filtreler: Ameliyathaneler ve Biyogüvenlik Kabinlerinde havayı temizlemek için kullanılır. 0.3 mikrondan büyük partikülleri %99.97 oranında tutar.
6.2.3. Işınlama (Radyasyon) ile Sterilizasyon
UV Işınları (Ultraviyole):
Düşük enerjilidir (Non-iyonize).
Yüzey ve hava sterilizasyonu sağlar.
Derine nüfuz etmez (Camdan veya kağıttan geçmez). DNA'da Timin dimerleri oluşturarak üremeyi durdurur.
Gama Işınları (İyonize):
Çok yüksek enerjilidir, her şeyin içinden geçer.
Endüstriyel Sterilizasyon: Tek kullanımlık plastikler (enjektör, petri kutusu, kateter) fabrikada paketlendikten sonra bu yöntemle steril edilir. ("Soğuk Sterilizasyon" da denir).
6.3. DEZENFEKSİYON VE KİMYASAL YÖNTEMLER
Kimyasal maddelerin etkisi konsantrasyona, süreye ve ortamın temizliğine bağlıdır.
6.3.1. Alkoller
Hücre zarını bozar ve proteinleri denatüre eder.
%70 Etil Alkol (Etanol): %100 saf alkolden daha etkilidir! Çünkü alkolün hücre içine girebilmesi için suya ihtiyacı vardır. Su, proteinlerin pıhtılaşmasını geciktirerek alkolün derinlere inmesini sağlar.
6.3.2. Halojenler
Klor (Çamaşır Suyu): Sodyum hipoklorit. En ucuz ve etkili dezenfektandır. Virüslere (HIV, Hepatit) karşı çok etkilidir. Kan dökülen yerlerin temizliğinde 1/10 oranında sulandırılarak kullanılır.
İyot (Battikon/Tentürdiyot): Deri antisepsisinde kullanılır.
6.3.3. Aldehitler (Yüksek Düzey Dezenfektanlar)
Glutaraldehit: Isıya dayanıksız cerrahi aletlerin (Endoskoplar) sterilizasyonunda kullanılır. Sporları öldürebilir.
Formaldehit: Gaz veya sıvı halde kullanılır. Kanserojendir.
Patoloji Notu: Doku tespitinde (fiksasyon) kullandığın %10 formalin aynı zamanda güçlü bir dezenfektandır, dokuyu çürümekten (bakterilerden) korur.
6.3.4. Oksitleyici Ajanlar
Hidrojen Peroksit (H₂O₂ - Oksijenli Su): Anaerob bakterilere karşı çok etkilidir (Köpürmesi oksijen çıkışındandır).
6.4. STERİLİZASYONUN KONTROLÜ
"Makine bitti dedi" demek yetmez. İşlemin gerçekten başarılı olup olmadığını kanıtlamak zorundayız.
Fiziksel Yöntemler: Cihazın üzerindeki manometre (basınç) ve termometre göstergeleri, yazıcı çıktıları.
Kimyasal Yöntemler:
Bowie-Dick Testi: Otoklav bandı. Isıyı görünce renk değiştirir (Beyazdan siyaha döner). Sadece ısının o noktaya ulaştığını gösterir, sterilizasyonu garanti etmez.
Biyolojik Yöntemler (Altın Standart):
İçinde canlı bakteri sporu (Bacillus stearothermophilus) bulunan tüpler otoklava konur. İşlem bitince bu tüp kırılıp kültüre ekilir. Eğer bakteri üremezse, "Evet, otoklav sporları bile öldürmüş, cihaz mükemmel çalışıyor" denir.
TEKNİKERİN GÜVENLİK KÖŞESİ
Berkay, patoloji laboratuvarında senin için özel risk alanları şunlardır:
Cryostat (Dondurma Mikrotomu): Taze doku kesildiği için enfeksiyon riski yüksektir (Tüberküloz, Hepatit vb.). Cihazın iç ısısı -20°C olduğu için rutin dezenfektanlar donar ve çalışmaz. %100 alkol veya özel kriyostat spreyleri kullanılmalı ve işlem sonrası UV lambası açılmalıdır.
Biyolojik Atıklar: Lamlar, bistüriler ve doku parçaları mutlaka "Tıbbi Atık" (Kırmızı Poşet/Kutu) prosedürüne uygun atılmalıdır.