Türk-islam tarihi Kültür ve Medeniyeti
İlk Türk-İslam Devletleri (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular, Tolunoğulları ve İhşidiler), Orta Asya bozkır kültürü ile İslam medeniyetinin kaynaştığı "geçiş dönemi" devletleridir. Bu dönem, bugünkü Türk kültürünün temellerinin atıldığı en kritik virajdır.
1. Devlet Yönetimi ve Hakimiyet Anlayışı
İslamiyet’in kabulüyle yönetim felsefesi değişime uğramış ancak "devlet geleneği" korunmuştur.
A. Hakimiyet Sembolleri:
Eski Türklerdeki Otağ, Örgün (Taht), Sancak, Tuğ ve Nevbet (Davul) devam etmiştir. İslamiyet ile birlikte bunlara yenileri eklenmiştir:
Hutbe Okutmak: Hükümdarın adının cuma namazında zikredilmesi (Bağımsızlık alameti).
Sikke Kestirmek: Hükümdar adına para basılması.
Hilat: Halifenin hükümdara gönderdiği hediye kaftan/elbise.
Menşur: Halifenin hükümdarlığı onayladığına dair gönderdiği belge.
Çetr: Hükümdarın başının üzerinde tutulan saltanat şemsiyesi.
B. Saray Teşkilatı:
Saray, devletin kalbidir. Hükümdar ile halk/hükümet arasındaki ilişkiyi Hacip (Hacibü’l Hüccab) düzenler. Hacip, protokol müdürüdür ve sarayın en yetkili ismidir.
C. Hükümet (Divan-ı Saltanat):
Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı yerdir. Karahanlılarda "Meclis-i Ali", Gaznelilerde "Divan-ı Vezaret" denilse de Selçuklularla sistem tam oturmuştur:
| Divan Adı | Görevi | Sorumlu Kişi |
| Divan-ı İstifa | Maliye işleri (Vergi, bütçe). | Müstevfi |
| Divan-ı Arz | Ordunun ihtiyaçları, maaşları ve kaydı. | Emir-i Arz |
| Divan-ı Tuğra (İnşa) | İç ve dış yazışmalar. | Tuğrai |
| Divan-ı İşraf | İdari ve mali teftiş/denetleme. | Müşrif |
| Niyabet-i Saltanat | Hükümdar yokken devlete vekâlet eden makam. | Naib |
2. Hukuk Sistemi
Türk-İslam devletlerinde hukuk iki ana başlıkta toplanır. Bu ikili yapı, hukukun tek elden yürütülmediğini gösterir.
Şer’i Hukuk: Kaynağı Kuran, Sünnet, İcma ve Kıyas’tır.
Konuları: Evlenme, boşanma, miras, ticaret.
Sorumlusu: Kadı (Baş kadıya "Kadı’l Kudat" denir).
Örfi Hukuk: Kaynağı eski Türk töresi (Gelenekler) ve hükümdarın emirleridir.
Konuları: Yönetim, asayiş, devlet güvenliği.
Sorumlusu: Emir-i Dad (Adalet Bakanı).
Önemli Not: Askeri davalara ise Kadıleşker (Kazasker) bakardı.
3. Ordu Teşkilatı
İlk Türk-İslam devletleri, dünya harp tarihine geçen iki büyük sistemi geliştirmiştir: Gulam ve İkta.
Gulam Sistemi: Savaş esirleri veya satın alınan gençlerin (çoğu Türk olmayan unsurlar) küçük yaşta alınıp özel kışlalarda (Gulamhane) yetiştirilmesidir. Hükümdara sadıktırlar. Osmanlı’daki Devşirme sisteminin atasıdır. "Bistegani" denilen maaş alırlar.
Hassa Ordusu: Doğrudan hükümdara bağlı, seçkin askerler.
İkta Askerleri (Sipahiler): Devlet hazinesinden para çıkmadan, toprak gelirleriyle beslenen atlı askerlerdir. Ordunun en kalabalık kısmıdır.
Türkmenler: Sınır boylarında yaşayan ve gönüllü savaşa katılan akıncılardır.
4. Sosyal ve Ekonomik Hayat
A. Toprak Yönetimi:
Toprak mülkiyeti genelde devlete aittir (Miri Arazi).
Has Arazi: Geliri doğrudan hükümdara ve ailesine ayrılan toprak.
İkta Arazi: Geliri devlet memurlarına ve askerlere hizmet karşılığı verilen toprak.
Vakıf Arazi: Geliri hayır kurumlarına (cami, hastane, medrese) ayrılan toprak. Alınıp satılamaz.
B. Ticaret ve Şehirleşme:
İpek Yolu üzerindeki hakimiyet ticareti canlandırmıştır.
Ribat: Karahanlılar döneminde sınır güvenliği için yapılan karakollar zamanla ticaret kervanlarının konakladığı Kervansaraylara dönüşmüştür.
Fütüvvet (Ahilik): Esnaf dayanışma teşkilatıdır. Mesleki eğitimin yanında ahlaki eğitim de verilir.
5. Bilim ve Eğitim
Türkler İslam’ı kabul ettikten sonra bilime büyük önem vermişlerdir. Medreseler eğitimin merkezidir.
Nizamiye Medreseleri: Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk tarafından Bağdat’ta kurulmuştur. Dönemin en büyük üniversitesidir. Amacı: Devlet memuru yetiştirmek ve Şii Fatımi/Haşhaşi propagandasına karşı Sünni İslam’ı savunmaktır.
Önemli Bilim İnsanları:
Farabi: Mantık, felsefe (Muallim-i Sani).
İbn-i Sina: Tıp (El Kanun fi’t-Tıb).
Biruni: Matematik, Coğrafya.
Harezmi: Cebir, "0" rakamı.
Ömer Hayyam: Matematik, Astronomi (Celali Takvimi).
6. Dil ve Edebiyat
Bu dönemde dil politikaları devletten devlete değişmiştir:
Karahanlılar: Milliyetçi bir yapı sergilemiş; sarayda, orduda ve bilimde Türkçe kullanmışlardır.
Gazneliler ve Selçuklular: Sarayda ve edebiyatta Farsça, bilimde Arapça, orduda ve halk arasında Türkçe kullanmışlardır. (Bu durum Türkçenin gelişimini yavaşlatmıştır).
İlk Türk-İslam Eserleri (Geçiş Dönemi Eserleri):
Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib): "Mutluluk Veren Bilgi". İlk siyasetnamedir. İdeal devlet yönetimini alegorik (sembolik) bir dille anlatır. (Karakterler: Adalet, Devlet, Akıl, Akıbet).
Divanü Lugati’t-Türk (Kaşgarlı Mahmut): Araplara Türkçeyi öğretmek için yazılan ilk Türkçe sözlük, gramer kitabı ve ilk Türk haritasıdır. Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu savunur.
Atabetü’l Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): "Hakikatlerin Eşiği". Ayet ve hadislerle desteklenen ahlak kitabıdır.
Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi): Tasavvuf edebiyatının ilk örneğidir.
7. Sanat ve Mimari
Türkler, Orta Asya çadır kültürünü İslam mimarisiyle birleştirmiştir.
Kümbet/Türbe: Çadır formunun taşa yansıtılmış halidir (Anıt mezar).
Süsleme: İslam’da tasvir (resim/heykel) hoş görülmediği için; Geometrik desenler, Bitkisel motifler (Arabesk), Hat (Yazı) ve Çini sanatı gelişmiştir.
Minyatür: Perspektifi olmayan, konuyu ön plana çıkaran resim sanatıdır.