ÜNİTE: TÜRKİYE'NİN COĞRAFİ KONUMU

Coğrafi konum, dünya üzerindeki herhangi bir noktanın veya bölgenin, dünya genelindeki yerine denir. Türkiye'nin coğrafi konumu incelenirken, tüm dünyada kabul gören standart bir ayrıma gidilir: Matematik (Mutlak) Konum ve Özel (Göreceli) Konum.

1. Türkiye'nin Matematik (Mutlak) Konumu

Matematik konum, bir ülkenin Ekvator’a ve Başlangıç Meridyeni’ne (Greenwich) göre yeridir. Türkiye, Kuzey Yarım Küre’de ve Başlangıç Meridyeni’nin doğusunda yer alır.

Koordinatlar:

Türkiye, 36^42^ Kuzey Paralelleri ile 26^ - 45^ Doğu Meridyenleri arasında bulunur.

A. Türkiye'nin Enlem Değerlerinin (Paralellerin) Sonuçları

Türkiye'nin Ekvator'un kuzeyinde ve orta kuşakta yer alması şu sonuçları doğurur:

• Güneş Işınlarının Geliş Açısı: Güneş ışınları hiçbir zaman $90^{\circ}$’lik açıyla (dik) gelmez. Bu nedenle cisimlerin gölge boyu hiçbir zaman sıfır olmaz.

• Gölge Yönü: Güneş ışınları daima güneyden geldiği için, gölge yönü yıl boyunca Kuzey'i gösterir.

• Bakı Etkisi: Dağların güney yamaçları, kuzey yamaçlarına göre Güneş'i daha dik açıyla görür. Bu nedenle güney yamaçlar daha sıcaktır, karlar daha erken erir ve yerleşme için daha elverişlidir.

• Sıcaklık Değişimi: Genel olarak güneyden kuzeye gidildikçe (Ekvator’dan kutba yaklaşıldığı için) sıcaklık azalır. Örneğin; Antalya'nın ortalama sıcaklığı Sinop'tan yüksektir.

• Orta Kuşak (Ilıman Kuşak) Özellikleri: Türkiye 30 derece - 60 derece enlemleri arasında (Orta Kuşak) yer aldığı için "ABCD" kuralı görülür:

• Akdeniz İklimi etki alanındadır.

• Batı Rüzgarları kuşağındadır.

• Cephesel yağışlar görülür.

• Dört mevsim belirgin olarak yaşanır.

B. Türkiye'nin Boylam Değerlerinin (Meridyenlerin) Sonuçları

Türkiye'nin $26^{\circ} - 45^{\circ}$ Doğu boylamlarında yer alması şu sonuçları doğurur:

• Zaman Farkı: En doğusu (Iğdır - $45^{\circ}$D) ile en batısı (Gökçeada - $26^{\circ}$D) arasında 19 meridyen fark vardır.

  • Hesaplama: $19 \times 4 \text{ dakika} = 76 \text{ dakika}$ ($1$ saat $16$ dakika) yerel saat farkı bulunur.

• Saat Dilimi: Türkiye, yıl boyunca 3. Saat Dilimini (GMT+3) ve $45^{\circ}$ Doğu boylamının (Iğdır) yerel saatini ulusal saat olarak kullanır.

• Güneşin Konumu: Doğuda güneş batıya göre daha erken doğar ve daha erken batar.

2. Türkiye'nin Özel (Göreceli) Konumu

Özel konum; bir ülkenin kıtalara, denizlere, dağlara, ticaret yollarına ve komşularına göre durumudur. Türkiye’nin dünya üzerindeki stratejik önemini belirleyen asıl faktör özel konumudur.

A. Kıtalar Arası Köprü Olma Özelliği

• Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı noktada, Eski Dünya Karalarının merkezindedir.

• Asya (Anadolu) ve Avrupa (Trakya) topraklarına sahip olması, onu kültürel ve ekonomik bir köprü yapar.

• Boğazlar: İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin dünyaya açılan tek kapısıdır. Bu durum Türkiye’ye muazzam bir jeopolitik güç kazandırır.

B. Yer Şekilleri ve Yükselti

• Türkiye, ortalama yükseltisi (yaklaşık $1132$ metre) oldukça fazla olan dağlık ve engebeli bir ülkedir.

• Dağlar genellikle Doğu-Batı doğrultusunda uzanır.

  • Sonuç 1: Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım zordur (geçitlerle sağlanır).

  • Sonuç 2: Denizel etki iç kesimlere sokulamaz (Karasal iklim yaygınlaşır).

• Batıdan doğuya gidildikçe yükselti artar. Buna bağlı olarak doğuya gidildikçe sıcaklık azalır, karın yerde kalma süresi uzar ve tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi gecikir.

C. Üç Tarafının Denizlerle Çevrili Olması

• Türkiye bir yarımada ülkesidir. Karadeniz, Ege ve Akdeniz ile çevrilidir.

• Bu durum turizm potansiyelini artırır, balıkçılık faaliyetlerine olanak tanır ve kıyı kesimlerde ılıman iklimin görülmesini sağlar.

• Farklı denizlerin varlığı, ülkede "Aynı anda farklı mevsim özelliklerinin yaşanmasına" (mikroklima alanları) olanak tanır. Not: Dört mevsimin belirgin yaşanması matematik konum, aynı anda farklı hava olaylarının görülmesi özel konumdur.

D. Jeopolitik ve Enerji Koridoru Olma Özelliği

• Türkiye, zengin petrol ve doğalgaz yataklarına sahip Orta Doğu ve Hazar Havzası ülkeleri ile, bu enerjiye ihtiyaç duyan sanayileşmiş Avrupa ülkeleri arasındadır.

• Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) ve TANAP gibi boru hatları Türkiye üzerinden geçer. Bu durum Türkiye'yi küresel bir "Enerji Koridoru" haline getirir.

E. Sınır Komşuları

Türkiye'nin kara sınırlarının uzunluğu ve komşuları çeşitlilik gösterir:

• Batı: Yunanistan, Bulgaristan.

• Doğu: İran (En eski sınırımız), Ermenistan, Gürcistan, Nahçıvan (Azerbaycan).

• Güney: Suriye (En uzun sınırımız), Irak.

Özet Tablo: Konumun Etkileri

Coğrafyacının Notu: Türkiye'nin coğrafi konumu bir "kader" değil, doğru yönetilmesi gereken bir "potansiyeldir". Hem iklim çeşitliliği tarımsal zenginliği getirir hem de boğazlar ve kıtalar arası konumu ticari üstünlük sağlar.