BÖLÜM 5: TÜRKİYE'Yİ ŞEKİLLENDİREN DIŞ KUVVETLER

İç kuvvetler (dağ oluşumu, volkanizma) yer şekillerini oluşturur, dış kuvvetler ise bu şekilleri aşındırarak, taşıyarak ve biriktirerek son halini verir. Enerjilerini Güneş'ten alırlar.

Türkiye'de etki alanlarına göre dış kuvvetlerin sıralaması şöyledir:

1. Akarsular (En etkili kuvvet - Türkiye genelinde)

2. Rüzgarlar (Kurak bölgelerde)

3. Dalga ve Akıntılar (Kıyı şeridinde)

4. Buzullar (En az etkili kuvvet - Sadece yüksek zirvelerde)

1. AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER

Türkiye bir yarımada ülkesidir ve yer şekilleri engebelidir. Bu nedenle ülkeyi şekillendiren en güçlü dış kuvvet akarsulardır.

A. Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri

• Akış Hızları Yüksektir: Çünkü ülke dağlık ve eğimlidir.

• Denge Profiline Ulaşmamışlardır: Yani deniz seviyesine kadar yataklarını aşındıramamışlardır. (Genç oluşumlu ülke olduğumuzun kanıtıdır).

• Enerji Potansiyelleri Yüksektir: Hidroelektrik üretimine uygundurlar.

• Rejimleri Düzensizdir: (Karadeniz hariç) Genelde kışın ve ilkbaharda coşar, yazın kururlar.

B. Akarsu Aşındırma Şekilleri

Akarsuların yatağını kazımasıyla oluşan şekillerdir.

1. Vadi: En yaygın aşındırma şeklidir.

   • Çentik (V) Vadi: Eğimli yerlerde, "V" harfi şeklindeki genç vadilerdir (Doğu Anadolu, Karadeniz).

   • Boğaz (Yarma) Vadi: Dağları enine kesen, "U" profilli geçitlerdir (Örn: Sakarya Nehri'nin Geyve Boğazı). Ulaşım için doğal yoldur.

   • Kanyon Vadi: Karstik arazide basamaklı yapıda oluşan vadilerdir (Örn: Köprülü Kanyon - Antalya, Ihlara Vadisi - Aksaray).

2. Peri Bacaları: Volkanik tüflü arazilerde sel sularının aşındırmasıyla oluşur. Tepedeki sert kaya (bazalt), alttaki yumuşak tüfü korur. (Nevşehir - Kapadokya).

3. Kırgıbayır (Badlands): Bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde sel sularının araziyi yarıp parçalamasıyla oluşan "kötü arazi" görüntüsüdür. (İç Anadolu).

4. Dev Kazanı (Şelale): Suyun yüksekten düştüğü yerde oluşturduğu çukurluktur (Manavgat, Düden).

C. Akarsu Biriktirme Şekilleri

Akarsuyun eğiminin azaldığı yerde taşıdığı malzemeyi (alüvyon) bırakmasıyla oluşur.

1. Delta Ovaları: (Önceki bölümde detaylandırdık - Çukurova, Bafra vb.)

2. Menderes (Büklüm): Akarsu düz yerde "S" çizerek akar. Hem aşındırma hem biriktirme şeklidir. (Ege Bölgesi akarsuları - Gediz, B. Menderes).

3. Birikinti Konisi: Dağdan inen suyun düzlüğe ulaştığı yerde malzemeyi yelpaze gibi yaymasıdır.

2. KARSTİK ŞEKİLLER (KİMYASAL ÇÖZÜNME)

Kalker (Kireçtaşı), Jips (Alçıtaşı) ve Kaya Tuzu gibi suda kolay eriyen kayaçların bulunduğu yerlerde görülür.

• En Yaygın Bölge: Akdeniz Bölgesi (Özellikle Batı ve Orta Toroslar).

A. Aşınım Şekilleri (Küçükten Büyüğe)

1. Lapya: En küçük aşınım şeklidir. Kayalar üzerindeki küçük oyuklardır.

2. Dolin: Lapyaların birleşmesiyle oluşan tava biçimli çukurlardır.

3. Uvala: Dolinlerin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurlardır.

4. Polye (Karstik Ova): En büyük aşınım şeklidir (Elmalı, Muğla ovaları).

5. Obruk: Yeraltı mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyulardır (Cennet-Cehennem Obrukları).

6. Mağara: Yeraltında suların açtığı galerilerdir (Damlataş, Karain).

B. Biriktirme Şekilleri

Suyun içindeki kirecin çökmesiyle oluşur.

1. Traverten: Kireçli suların yüzeye çıkıp çökelmesiyle oluşan basamaklardır (Denizli - Pamukkale).

2. Sarkıt, Dikit, Sütun: Mağara içindeki şekillerdir.

3. RÜZGARLARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER

Rüzgarlar, özellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde (çöller ve karasal iklimler) bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde en etkili dış kuvvettir. Rüzgarların hızı arttığında taşıdığı partiküller kayalara çarparak aşındırma yapar, hızı azaldığında ise taşıdığı malzemeyi bırakarak biriktirme yapar.

İşte rüzgarların oluşturduğu şekillerin detaylı sınıflandırması:

A. Rüzgar Aşınım Şekilleri (Erozyon)

Rüzgarın taşıdığı kum taneciklerinin kayalara çarpması (korozyon) sonucu oluşurlar.

1. Mantar Kaya (Şeytan Masası):

   • Rüzgarın taşıdığı kumların, kayaların daha çok alt kısımlarını aşındırması sonucu oluşur. Üst kısım şapka gibi geniş kalırken alt kısım incelir.

2. Şahit Kaya:

   • Farklı dirençteki tabakaların üst üste bulunduğu yerlerde, rüzgarın yumuşak kısımları aşındırıp sert kısımları bırakmasıyla oluşan, kale görünümündeki tepeci kayalardır. Eski yer şeklinin "şahidi" oldukları için bu ismi alırlar.

3. Tafoni (Kuş Yuvası):

   • Kayaların sularla yumuşamış kısımlarının rüzgar tarafından oyulmasıyla oluşan, kuş yuvasına benzeyen küçük oyuklardır.

4. Yardang:

   • Rüzgarın esiş yönüne paralel uzanan, "U" profilli oluklar ve bunların arasındaki sırtlardır. Genellikle çöllerde sert ve yumuşak kayaların yan yana olduğu yerlerde görülür.

5. Hamada (Kaya Çölü):

   • Rüzgarın çöldeki ince kumları ve malzemeleri süpürüp götürmesi sonucu geriye kalan taşlı ve kayalık çöl zeminidir.

B. Rüzgar Biriktirme Şekilleri (Sedimantasyon)

Rüzgarın hızının azaldığı veya bir engele çarptığı yerlerde taşıdığı malzemeyi bırakmasıyla oluşur.

1. Kumullar:

   • Rüzgarın taşıdığı kumların yığınlar halinde birikmesidir. Çöllerin karakteristik şeklidir.

2. Barkan:

   • Rüzgarın biriktirmesiyle oluşan, hilal (ayça) şeklindeki kum tepeleridir. Hilalin uçları rüzgarın gittiği yönü gösterir.

3. Lös:

   • Rüzgarların çöllerden veya kurak bölgelerden taşıyıp, nemli bölgelerde biriktirdiği ince boyutlu, sarımtırak renkli verimli topraklardır.

⚠️ Önemli Not: Peri Bacaları

Peri bacaları doğrudan rüzgar şekli değildir.

• Asıl Oluşum Nedeni: Sel suları ve yağmurun volkanik arazileri aşındırmasıdır.

• Rüzgarın Etkisi: Oluşumdan sonra şekillenmesinde dolaylı etkisi vardır.

Türkiye'de Rüzgar Şekilleri Nerelerde Görülür?

Türkiye'de çöl olmadığı için rüzgar şekilleri sınırlıdır. Ancak bitki örtüsünün cılız olduğu İç Anadolu (özellikle Konya-Karapınar çevresi) ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde rüzgar erozyonu ve kumul hareketleri görülür.

4. BUZULLARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER

Buzullar, kütle ağırlıkları ve hareketleri sayesinde yeryüzünü şekillendiren en güçlü dış kuvvetlerden biridir. Genellikle kutup bölgelerinde ve yüksek dağların zirvelerinde (Kalıcı Kar Sınırı üzerinde) etkilidirler.

Buzulların oluşturduğu şekiller, Aşınım ve Biriktirme olmak üzere iki ana başlıkta incelenir:

A. Buzul Aşınım Şekilleri (Erozyon)

Buzulun hareket ederken zemini törpülemesi, koparması ve cilalaması sonucu oluşurlar.

1. Sirk (Buzul Çanağı):

   • Dağların yüksek kısımlarında buzulların ilk oluştuğu yerde, zemini oyarak oluşturdukları çanak benzeri çukurlardır.

   • Buzullar eridiğinde bu çukurlar suyla dolarak Sirk Göllerini oluşturur.

2. Buzul Vadisi (U Şekilli Vadi):

   • Eski akarsu vadilerinin buzullar tarafından aşındırılıp derinleştirilmesi ve genişletilmesiyle oluşur.

   • Akarsu vadileri "V" şeklindeyken, buzul vadileri tabanı geniş olduğu için "U" harfine benzer.

3. Hörgüç Kaya:

   • Buzulun sert kayaları aşındırırken yumuşak kısımları oyması, sert kısımları ise tümsek olarak bırakmasıyla oluşur.

   • Şekli deve hörgücüne benzediği için bu isim verilmiştir.

4. Asılı Vadi:

   • Ana buzul vadisine bağlanan yan kolların, ana vadiden daha yüksekte kalmasıyla oluşan vadi tipidir.

B. Buzul Biriktirme Şekilleri (Sedimantasyon)

Buzulların aşındırıp taşıdığı malzemelerin, buzulların eridiği yerde veya gücünün azaldığı bölgelerde birikmesiyle oluşur.

1. Moren (Buzultaş):

   • Buzulların taşıdığı karışık boyutlu (kil, kum, çakıl, kaya) malzemelere denir.

   • Morenler toprak değildir, sadece taşınmış materyal yığınıdır. Verimsizdirler.

2. Sander Düzlüğü:

   • Buzullardan eriyen suların taşıdığı malzemeleri (morenleri), buzulun önünde biriktirmesiyle oluşan hafif eğimli düzlüklerdir.

3. Drumlin:

   • Buzulların taşıdığı morenleri, bir engelin arkasında veya kendi içinde biriktirmesiyle oluşan, balina sırtına veya kaşığa benzeyen tepeciklerdir.

4. Esker:

   • Buzul altı akarsularının taşıdığı malzemelerin, akarsu yatağı boyunca birikmesiyle oluşan uzun, yılanvari kıvrımlı sırtlardır.

Türkiye'de Buzul Şekilleri Nerelerde Görülür?

Türkiye ılıman kuşakta olduğu için buzullar deniz seviyesine inmemiştir. Ancak Matematik Konum (Enlem) etkisiyle değil, Özel Konum (Yükselti) etkisiyle yüksek dağların zirvelerinde buzul şekillerine rastlanır:

• Güncel Buzullar: Ağrı Dağı, Cilo (Buzul) Dağları, Süphan Dağı, Kaçkar Dağları, Erciyes Dağı.

• Geçmiş Dönem (Buzul Çağı) İzleri: Uludağ, Beydağları, Bolkar Dağları gibi 2200 metre üzerindeki dağlarda sirk gölleri ve moren yığınları görülür.

5. DALGA VE AKINTILARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER

Dalga ve akıntıların oluşturduğu şekiller, kıyının derinliği (kıta sahanlığı) ve kıyıya vuran dalgaların gücüne göre Aşınım ve Biriktirme olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

İşte bu şekillerin detaylı açıklamaları ve Türkiye'den örnekleri:

A. Dalga Aşınım Şekilleri

Genellikle kıta sahanlığının dar olduğu (denizin hemen derinleştiği) ve dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülürler.

1. Falez (Yalıyar):

   • Yüksek kıyılarda dalgaların alt kısımları oyması ve üst kısımların çökmesiyle oluşan dik uçurumlardır.

   • Türkiye'den Örnek: Doğu Karadeniz ve Batı Akdeniz (Antalya) kıyıları.

2. Aşınım Platformu (Abrazyon Düzlüğü):

   • Falezlerin gerilemesiyle kıyı önünde oluşan düzlüklerdir. Dalgalar falezi aşındırdıkça kıyı çizgisi geriye gider ve önünde kayalık bir düzlük kalır.

3. Deniz Mağarası:

   • Kıyıdaki dirençsiz kayaların dalgalar tarafından oyulmasıyla oluşan oyuklardır.

4. Deniz Kemeri (Doğal Köprü):

   • Denize doğru uzanan burunların iki yanından aşınarak delinmesiyle oluşur.

5. Deniz Yığını (Stack):

   • Deniz kemerinin çökmesi sonucu kıyıdan bağımsız kalan tekil kaya parçalarıdır.

B. Dalga Biriktirme Şekilleri

Genellikle kıta sahanlığının geniş olduğu (denizin sığ olduğu) yerlerde görülürler. Dalgalar getirdikleri kum ve çakılları kıyıda biriktirir.

1. Kumsal (Plaj):

   • Dalgaların kıyıya taşıdığı ince kumların birikmesiyle oluşur. Turizm açısından en değerli şekillerdir.

   • Türkiye'den Örnek: Ege ve Akdeniz kıyıları (Sarımsaklı, Patara, İztuzu).

2. Kıyı Oku:

   • Dalga ve akıntıların taşıdığı malzemelerin, koyların önünü kapatacak şekilde denize doğru bir çıkıntı yapmasıdır. Bir ucu karaya bağlıdır.

3. Kıyı Kordonu:

   • Kıyı okunun büyüyerek koyun önünü büyük ölçüde kapatmasıdır.

4. Lagün (Deniz Kulağı):

   • Kıyı kordonunun bir koyun önünü tamamen kapatması sonucu oluşan göllerdir. Denizle bağlantısı kesilir veya çok azalır.

   • Türkiye'den Örnek: Büyükçekmece Gölü, Küçükçekmece Gölü, Terkos (Durusu) Gölü.

5. Tombolo (Saplı Ada):

   • Kıyıya yakın bir adanın, kıyı oku (birikim) sayesinde karaya bağlanmasıdır. Böylece ada, yarımadaya dönüşür.

   • Türkiye'den Örnek: Kapıdağ Yarımadası (Balıkesir) ve Sinop İnceburun.

---

BÖLÜM 6: TÜRKİYE'DE KIYI TİPLERİ

Bir bölgedeki kıyı tipini belirleyen temel faktör; dağların denize uzanış doğrultusudur. Ayrıca deniz seviyesindeki değişmeler (epirojenez) ve akarsu vadilerinin sular altında kalması da özel kıyı tiplerini oluşturur.

Türkiye'de görülen başlıca kıyı tipleri şunlardır:

1. Boyuna Kıyılar

Dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı yerlerde görülür.

• Görüldüğü Yerler: Karadeniz ve Akdeniz kıyıları.

• Özellikleri:

  • Kıyı şeridi düzdür, girinti-çıkıntı (koy, körfez) çok azdır.

  • Falez (Yalıyar) oluşumu yaygındır.

  • Doğal liman sayısı azdır. (Sinop Limanı tek doğal limandır ancak ard bölgesi -hinterlandı- dar olduğu için gelişememiştir).

  • Kıta sahanlığı (Şelf alanı) dardır. Deniz hemen derinleşir.

  • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım zordur, geçitlerle sağlanır (Zigana, Kop, Belen, Gülek geçitleri gibi).

  • Deniz etkisi iç kesimlere giremez, sadece kıyı şeridinde kalır.

2. Enine Kıyılar

Dağların kıyı çizgisine dik uzandığı yerlerde görülür.

• Görüldüğü Yerler: Ege Bölgesi (Edremit Körfezi ile Kuşadası arası).

• Özellikleri:

  • Kıyı çok girintili çıkıntılıdır. Sayısız koy, körfez, yarımada ve burun vardır.

  • Doğal liman sayısı fazladır (İzmir Limanı). Limanların hinterlandı (ard bölgesi) geniştir.

  • Kıta sahanlığı geniştir. Deniz sığdır, delta ovası oluşumu kolaydır.

  • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolaydır, akarsu vadileri doğal yol görevi görür.

  • Deniz etkisi (ılıman iklim) iç kesimlere kadar sokulabilir.

3. Ria Tipi Kıyılar

Eski akarsu vadilerinin, deniz seviyesinin yükselmesi (veya karanın çökmesi) sonucu sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır.

• Görüldüğü Yerler:

  • İstanbul ve Çanakkale Boğazları (Eski birer akarsu vadisidir).

  • Haliç (İstanbul - Altın Boynuz).

  • Güneybatı Anadolu (Menteşe Yöresi kıyıları).

• Özellikleri: Derin ve zikzaklı vadiler denizin içine doğru sokulur.

4. Dalmaçya Tipi Kıyılar

Kıyıya paralel uzanan dağların arasındaki çukur alanların sular altında kalmasıyla oluşur. Dağların zirveleri, kıyı önünde adalar zinciri şeklinde kalır.

• Görüldüğü Yerler: Antalya'nın Kaş - Finike arasındaki kıyılar. (Adını Hırvatistan'daki Dalmaçya kıyılarından alır).

• Özellikleri: Kıyıya paralel uzanan küçük adacıklar ve kanallar görülür.

5. Limanlı Kıyılar

Geniş tabanlı vadilerin veya koyların önünün kıyı setleri (tombolo, kumsal) ile kapanması sonucu oluşan, göl görünümlü durgun kıyılardır.

• Görüldüğü Yerler: İstanbul (Büyükçekmece, Küçükçekmece göl kıyıları) ve Sinop çevresi.

---

⚠️ TÜRKİYE'DE GÖRÜLMEYEN KIYI TİPLERİ VE NEDENLERİ

Bu kısım sınavlarda öğrencileri elemek için en çok kullanılan "tuzak" bilgilerdir. Mutlaka bir "Dikkat" kutusu içinde verilmelidir.

Kıyı Tipi	Oluşum Nedeni	Türkiye'de Neden Yok?
Haliçli Kıyı (Estuary)	Gel-git (Med-cezir) etkisi	Türkiye iç denizlere kıyısı olduğu için gel-git genliği çok azdır.
Watt Kıyı	Gel-git etkisi	Gel-git az olduğu için sular çekilince oluşan o geniş çamurlu düzlükler bizde görülmez.
Fiyord ve Skayer	Buzul aşındırması	Türkiye'nin Matematik Konumu (Orta Kuşak) nedeniyle buzullar deniz seviyesine inememiştir. (Kutulara yakınlık gerekir).
Mercanlı Kıyı (Resif)	Tropikal iklim	Türkiye sıcak kuşakta (tropikal kuşak) değildir. Sularımız yeterince sıcak değildir.

Coğrafyacının Notu: İstanbul'daki "Haliç" (Golden Horn), bir yer ismidir. Coğrafi terim olan "Haliçli Kıyı" (Okyanus kıyısında gel-gitle oluşan ağız) değildir. İstanbul'daki Haliç, Ria tipi bir kıyıdır. Bu isim benzerliği öğrencileri şaşırtmamalıdır.

---