Harika, bakteriyolojiden sonra mantıksal sırayı takip ediyoruz. Viroloji, bakteriyolojiden oldukça farklı bir dünyadır; çünkü burada "canlı ile cansız arasındaki sınırda" dolaşan varlıklardan bahsediyoruz.

dersevreni.com ve mikrobiyoloji kitabın için, bakteriyoloji bölümüyle aynı akademik formatta, ancak virüslerin kendine has karmaşık yapısını basitleştiren Genel Viroloji taslağı aşağıdadır:

BÖLÜM 2: GENEL VİROLOJİ

2.1. VİRÜSLERİN TANIMI VE GENEL ÖZELLİKLERİ

Virüsler, bakterilerden çok daha küçük (20-300 nm), kendi başlarına metabolik aktiviteleri olmayan ve çoğalmak için mutlak surette canlı bir konak hücreye ihtiyaç duyan enfeksiyöz ajanlardır.

Temel Farklar:

• Hücresel yapıları yoktur: Sitoplazma, organel veya çekirdekleri bulunmaz.

• Zorunlu Hücre İçi Parazittirler: Konak hücrenin ribozomlarını, enzimlerini ve enerjisini (ATP) kullanmadan çoğalamazlar.

• Genetik Materyal: Aynı anda hem DNA hem RNA taşıyamazlar. Ya DNA virüsüdürler ya da RNA virüsüdürler.

• Antibiyotiklerden Etkilenmezler: Antibiyotikler hücresel yapıları (duvar, ribozom) hedefler; virüslerde bu hedefler yoktur.

2.2. VİRAL YAPI (VİRİYON)

Tam, enfeksiyöz bir virüs partikülüne Viriyon denir. Bir viriyon temel olarak şu kısımlardan oluşur:

2.2.1. Genom (Nükleik Asit)

Virüsün "yazılımıdır". Genetik bilgiyi taşır.

• DNA Virüsleri: Genellikle çift sarmallıdır (Örn: Herpes, Adenovirus). Daha kararlıdır, daha az mutasyon geçirirler.

• RNA Virüsleri: Genellikle tek sarmallıdır (Örn: Influenza, HIV, SARS-CoV-2). Kopyalama sırasında hata düzeltme mekanizmaları zayıf olduğu için çok sık mutasyon geçirirler.

2.2.2. Kapsid (Protein Kılıf)

Genomu saran ve onu dış etkilerden koruyan protein kabuktur. "Kapsomer" adı verilen alt birimlerden oluşur. Virüse şeklini verir:

• İkozahedral: 20 yüzlü geometrik yapı (Örn: Adenovirus).

• Helikal: Sarmal yapı (Örn: Tütün Mozaik Virüsü, Rabies).

• Kompleks: Karmaşık yapı (Örn: Bakteriyofajlar).

2.2.3. Zarf (Envelope)

Bazı virüslerde kapsidin dışında bulunan lipid yapılı bir zardır. Virüs, hücreden çıkarken konak hücrenin zarını (plazma zarı, çekirdek zarı vb.) kopararak bu yapıyı kazanır.

• Zarflı Virüsler: (Örn: HIV, İnfluenza, Coronavirüs). Dış ortam şartlarına, mide asidine, deterjana ve alkole dayanıksızdırlar. Bu yüzden genellikle yakın temas veya damlacık yoluyla bulaşırlar.

• Çıplak (Zarfsız) Virüsler: (Örn: Polio, Hepatit A). Dış ortama çok dayanıklıdırlar. Kirli sularda ve yüzeylerde uzun süre yaşayabilirler.

2.3. VİRAL REPLİKASYON (ÇOĞALMA DÖNGÜSÜ)

Virüsler "bölünmezler", parçalar halinde üretilip birleştirilerek (montaj) "çoğalırlar". Bu süreç temel olarak 6 aşamada gerçekleşir:

1. Adsorbsiyon (Tutunma): Virüs yüzeyindeki proteinler (Örn: Spike proteinleri), hücre yüzeyindeki spesifik reseptörlere (Örn: ACE2) anahtar-kilit uyumuyla bağlanır.

2. Penetrasyon (İçeri Girme): Virüs, fagositoz benzeri bir yolla veya zarfın hücre zarıyla kaynaşmasıyla (füzyon) içeri girer.

3. Soyulma (Uncoating): Kapsid parçalanır ve genetik materyal (DNA/RNA) sitoplazmaya serbest kalır.

4. Biyosentez (Sentez): Virüs, hücrenin fabrikasını ele geçirir.

   • Genomunu kopyalatır.

   • Kapsid proteinlerini sentezletir.

5. Montaj (Assembly): Üretilen parçalar bir araya gelerek yeni viriyonları oluşturur.

6. Salınım (Release):

   • Tomurcuklanma: Zarflı virüsler hücre zarından parça kopararak çıkar (Hücre hemen ölmez).

   • Lizis (Patlama): Çıplak virüsler hücreyi patlatarak çıkar (Hücre ölür).

2.4. VİRAL PATOJENEZ VE HÜCREDEKİ ETKİLERİ

Bir virüs hücreye girdiğinde ne olur? Patoloji laboratuvarında görebileceğin etkiler şunlardır:

1. Sitopatik Etki (CPE): Hücrenin yapısının bozulması, şişmesi veya ölmesi.

2. İnklüzyon Cisimcikleri: Virüs parçalarının hücre içinde boyanabilir kümeler oluşturmasıdır. (Örn: Kuduzda Negri Cisimcikleri patognomoniktir).

3. Sinsityum Oluşumu: Enfekte hücrelerin zarlarının eriyip birleşerek çok çekirdekli dev hücrelere dönüşmesi (Örn: RSV - Respiratuar Sinsityal Virüs).

4. Latent Enfeksiyon: Virüs hücreye girer ama uykuya yatar. Belirti vermez ancak yıllar sonra aktifleşebilir (Örn: Herpes, Varicella Zoster - Zona).

5. Onkojenik (Kanser Yapıcı) Etki: Virüs hücrenin genetiğini değiştirerek kontrolsüz bölünmeye (kanser) yol açar.

   • HPV -> Serviks Kanseri

   • Epstein-Barr Virüsü -> Burkitt Lenfoma

   • Hepatit B ve C -> Karaciğer Kanseri

2.5. BAKTERİ VE VİRÜS KARŞILAŞTIRMASI (ÖZET TABLO)

Öğrenciler için en önemli kısım bu karşılaştırmadır:

2.6. VİROLOJİDE TANI YÖNTEMLERİ

Virolojik tanı bakteriyolojiden daha zordur çünkü virüsler cansız besiyerinde (agar vb.) üremezler.

1. Hücre Kültürü: Canlı doku hücrelerinde virüs üretimi (Zahmetli ve pahalıdır).

2. Seroloji: Kanda virüse karşı oluşan antikorların (IgM, IgG) aranması (En sık kullanılan yöntem).

3. Moleküler Yöntemler (PCR): Virüsün DNA veya RNA'sının doğrudan tespit edilmesi. En duyarlı ve hızlı yöntemdir.